Табиғаттың ластануы
Табиғаттың ластануы: ұғымы және мәні
Табиғаттың ластануы деп қоршаған ортаға оған тән емес агенттердің енуін немесе ортадағы бар заттардың (химиялық, физикалық, биологиялық) концентрациясының артуын, соның нәтижесінде қолайсыз әсерлердің пайда болуын айтамыз. Ластаушы заттарға тек улы қосылыстар ғана емес, сондай-ақ зиянсыз немесе ағзаға қажет заттардың оңтайлы деңгейден артық мөлшері де жатады.
Ластануды экожүйедегі тепе-теңдікті бұзатын кез келген фактор (агент) ретінде бағалауға болады.
Ластанудың жіктелуі
Ластану әртүрлі белгілер бойынша жіктеледі:
Шығу тегі бойынша
- табиғи;
- жасанды (антропогендік).
Пайда болу көзіне байланысты
- өнеркәсіптік, ауыл шаруашылық, көліктік және т.б.;
- таралу сипаты бойынша: нүктелік (мысалы, зауыт мұржасы), объектілік (кәсіпорын), шашыраңқы (егістік алқабы, тұтас экожүйе), трансшекаралық (басқа аймақтар мен мемлекеттерден келетін).
Әсер ету ауқымына байланысты
- ғаламдық;
- аймақтық;
- жергілікті.
Қоршаған орта элементтері бойынша
- атмосфера;
- топырақ;
- гидросфера және оның құрамдас бөліктері (әлемдік мұхит, тұщы су, жер асты сулары, өзен сулары және т.б.).
Әсер ететін табиғатына байланысты
- химиялық (химиялық заттар мен элементтер);
- физикалық (радиоактивтілік, радиация, жылулық, шу, электромагниттік әсер);
- физика-химиялық (аэрозольдер);
- биологиялық (микробиологиялық және т.б.).
Әсер ету периодтылығына байланысты
- бірінші ретті (мысалы, өнеркәсіп қалдықтары);
- екінші ретті (мысалы, смог құбылыстарының өнімдері).
Тұрақтылық дәрежесіне байланысты
Өте тұрақты
100–1000 жыл сақталатын: азот, оттегі, аргон және басқа инертті газдар.
Тұрақты
5–25 жыл: көмірқышқыл газы, метан, фреондар.
Тұрақсыз
су буы, көміртегі тотығы, күкіртті газ, күкіртсутек, азоттың қос тотығы, озон қабатындағы фреондар.
Ластаушы зат неғұрлым тұрақты болса, соғұрлым оның қоршаған ортада жиналу (аккумуляция) әсері жоғары болады.
Ластаушы затты бағалаудың негізгі өлшемдері
Кез келген ластаушы затты үш параметр бойынша бағалауға болады: қоршаған ортаға түсетін көлемі, улылығы және тұрақтылық дәрежесі.
Мысал: көмірқышқыл газы (CO₂)
Көмірқышқыл газының қолайсыз әсері оның улы болуымен емес, атмосфераға көп мөлшерде түсуімен және ұзақ уақыт сақталуымен байланысты. Бұл оның жиналуына жағдай жасап, парниктік әсердің күшеюіне алып келеді.
Антропогендік қысым: қалдықтар және ксенобиотиктер
Қазіргі өндірісте алынатын ресурстардың тек 2–3%-ы ғана пайдалы өнімге айналады, ал қалған бөлігі қалдық түрінде қалады (бос жыныс, шлактар және т.б.).
Адам қызметінің ең маңызды салдарының бірі — қоршаған ортаға тірі ағзалар үшін бөтен заттардың, яғни ксенобиотиктердің шығарылуы. Табиғатта шамамен 2 мың бейорганикалық және 2 млн-ға жуық органикалық қосылыс болса, адам бүгінгі күні 8 млн-нан астам қосылысты синтездей алады. Олардың саны жыл сайын бірнеше мыңға артып отырады.
Дағдарыстың ғаламдық сипаты
Жер бетінде адам қоныстанбаған аумақтардың болуы (құрлықтың жалпы ауданы 149 млн км² болса, оның шамамен 48 млн км² бөлігі) экологиялық дағдарыстың ғаламдық сипатын жоққа шығармайды. Мұның басты себебі — атмосфера мен судың жоғары қозғалғыштығы.
Әлемдік мұхиттың ластануы
Мұнайлы қабықша әсерінен әлемдік мұхит бетінің 15–25%-ы ластанғаны туралы деректер келтіріледі. Сонымен қатар атомдық қозғалтқыштарды қолдану және радиоактивті қалдықтарды көму салдарынан мұхиттың радиоактивті ластануы айрықша қауіп төндіреді.
Жылулық ластану
Табиғи ресурстарды пайдалану жылулық ластанумен, яғни жер маңы кеңістігінде қосымша энергияның жиналуымен байланысты. Биосфераның жылулық балансының бұзылуына атмосфераның шаңдануы, өсімдік жабынының булануының өзгеруі, топырақ пен су қоймалары бетінің қасиеттерінің өзгеруі әсер етеді.
Мұнайлы қабықша булануды 20–30%-ға тежейді. Ғалымдардың болжауы бойынша, ауа температурасының орташа жылдық мәні 1–3°C-қа артуы мүмкін. Бұл биосфераның термодинамикалық (жылулық) дағдарыс күйіне өтуіне әкелуі ықтимал.
Озон қабаты және фреондар
Озон қабатын бұзатын негізгі антропогендік факторлардың бірі — фреондар. Соңғы жылдары атмосфераның жоғары қабатындағы озон мөлшерінің азаюы байқалады: Солтүстік жарты шардың орта және жоғары ендіктерінде бұл кему шамамен 3% болған.
Маңызды дерек: озонның 1%-ға кемуі тері қатерлі ісігінің таралуын 5–7%-ға арттыруы мүмкін.
Көптеген мемлекеттер фреондар өндірісін 50%-ға қысқарту және оларды өзге пропелленттермен алмастыру жөнінде міндеттеме қабылдады.
Судың ластануы
Ластануға судың барлық санаттары — мұхит сулары, континенттік сулар, жер асты сулары — әртүрлі дәрежеде ұшырайды. Судың ластануы, ең алдымен, су нысандарына әртүрлі ластаушы заттардың түсуімен байланысты.
Бірінші ретті ластану
Су қоймаларына ластаушы заттардың тікелей келіп түсуі нәтижесінде пайда болады.
Екінші ретті ластану
Бірінші ретті ластаушылардың тізбекті реакцияларға түсуі арқылы қалыптасады.
Негізгі ластаушылар мен көздер
- топырақ эрозиясы өнімдері;
- минералдық тыңайтқыштар;
- улы химикаттар және басқа заттар;
- атмосфералық жауын-шашын арқылы келетін қоспалар (көп жағдайда басым үлес).
- канализация ағындылары, тұрмыстық қалдықтар, өнеркәсіп қалдықтары, су көлігі.
Қазіргі таңда планетада адам әрекетінің ықпалынан белгілі бір деңгейде ластанбаған беттік тұщы су көзі жоқ деуге болады.
Радиациялық ластану және Қазақстан
Қазіргі кезеңнің ең өзекті мәселелерінің бірі — радиациялық ластану. Қазақстан аумағында қуатты ядролық сынақтардың көп мөлшері жүргізіліп, соның салдарынан ел территориясының бір бөлігі радиациялық ластануға ұшырады.
Негізгі себептері
- Семей ядролық полигонындағы жарылыстардың салдары;
- радиоактивті материалдарды пайдаланатын атом өнеркәсібі объектілері;
- ғаламдық (атмосфералық) жауын-шашын арқылы түсетін радиоактивті түсу;
- халық шаруашылығы міндеттерін шешу үшін жасалған жер асты ядролық жарылыстар;
- табиғи радиоактивтілік;
- радиоактивті қалдықтар.
Қолданылған әдебиет
Экология оқулығы. Экономика баспасы, 2002.
Авторлары: Г.С. Оспанова, Г.Т. Бозшатаева.