Ілияс Есенберлин
Ілияс Есенберлин: өмір жолы мен тарихи романдар әлемі
Ілияс Есенберлин — қазақ прозасында тарихи тақырыпты кең тыныспен сөйлеткен, көпшілік оқырманға жақын тілмен күрделі дәуірлердің келбетін ашқан жазушы. Оның шығармалары қазақ халқының қалыптасуы, хандық дәуірдің ішкі-сыртқы тартыстары, көрші мемлекеттермен қарым-қатынастар секілді ірі тарихи арналарды көркем ойдың өзегіне айналдырды.
Көркемдік нысана
Ұлттың тарихи жадын жаңғырту, билік пен қоғам, бірлік пен алауыздық, сыртқы қысым мен ішкі жауапкершілік тақырыптарын көрсету.
Мәдени ықпал
Есенберлиннің тарихи романдары Қазақстан мәдениетінде ерекше орын алып, көп тілге аударылып, миллиондаған данамен тарады.
Білім, соғыс жылдары және қызмет жолы
1940 жылы Ілияс Есенберлин Қазақ кен-металлургия институтын бітірді. Көп ұзамай әскер қатарына шақырылып, майданда ауыр жарақат алды. 1942 жылы Қазақстанға оралды.
1947 жылға дейін Қазақстан Компартиясы ОК аппаратында жұмыс істеді. 1947–1951 жылдары Қазақ мемлекеттік филармониясының директоры қызметін атқарды.
Кейін қуғын-сүргінге ұшырап, қамауға алынды. 1953 жылы бостандыққа шыққан соң Қазақ КСР Геология министрлігінде, одан кейін Берсүгір шахтасында басқарушы қызметтерде еңбек етті.
1958–1967 жылдары «Қазақфильм» киностудиясында сценарий-редакциялық алқа редакторы болды. Сонымен қатар Қазақ мемлекеттік әдебиет баспасында редакторлық қызмет атқарып, 1971 жылға дейін «Жазушы» баспасын басқарды. Кейін Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының хатшысы қызметін орындады.
Шығармашылық бастауы
Есенберлин әдебиетке 1945 жылдан бастап белсенді араласып, өлеңдер мен поэмалар жинақтарын жариялады. Кейін драматургияда да қалам тербеп, «Таудағы тартыс» (1962) пьесасы Республикалық жас көрермен театрының сахнасында қойылды. Сондай-ақ ол Константин Дмитриевич Ушинскийдің шығармаларын қазақ тіліне аударған.
Романдары және басты тақырыптары
Жазушы бірнеше роман жазды: «Айқас», «Қатерлі өткел», «Ғашықтар», «Алтын құс», «Көлеңкеңмен қорғай жүр», «Маңғыстау майданы», «Аманат». Бұл шығармаларда адам тағдыры, уақыттың ауыр салмағы, моральдық таңдаулар мен қоғамдық ахуал кең аяда суреттеледі.
«Көшпенділер» трилогиясы
1969 жылы «Қаһар», 1971 жылы «Алмас қылыш», 1973 жылы «Жанталас» романдары жарық көріп, кейін 15 ғасырдан 19 ғасырдың ортасына дейінгі қазақ тарихын қамтыған «Көшпенділер» трилогиясына біріктірілді.
Қамтылатын кезең
XV ғасырдан XIX ғасырдың ортасына дейінгі тарихи кеңістік.
Тақырыптық өзек
- Қазақ халқының қалыптасу үдерісі
- Қазақ хандығы мен Жоңғар хандығы арасындағы күрес
- Қытай, Хиуа, Бұхара, Ресей империясымен күрделі қарым-қатынастар
Трилогия желісі бойынша «Көшпенділер» фильмі түсірілді. Бұл — жазушының кең аудиторияға әсерін күшейткен мәдени құбылыстардың бірі.
«Алтын Орда» трилогиясы
Кейінірек Ілияс Есенберлин «Алтын Орда» трилогиясын жазды (1982–1983). Бұл еңбектер де тарихи проза арнасындағы ірі ізденістердің жалғасы ретінде бағаланады.
Марапаттары
- Еңбек Қызыл Ту ордені
- «Құрмет белгісі» ордені
- «За боевые заслуги» медалі
- «За оборону Ленинграда» медалі
- Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1968) — «Айқас» романы үшін
Әдеби дерек және жер атауына қатысты жорамал
«Алмас қылыш» романында жазушы Әбілхайыр хан мен оның ата жауы Жәнібек ханның қабірлері Созақ Мединесінде, нақтырақ айтқанда Созақтың «Жуантөбесінде» қатар жатыр деген жорамал келтіреді.
Осы тұста Созақ ауданында «Жуантөбе» атауы екі нысанға қатысты айтылады: бірі — Созақ ауылындағы Жуантөбе төбесі, екіншісі — 1960-жылдары құрылған «Жуантөбе» ұжымшары. Контекстке сүйенсек, жазушының меңзеп отырғаны Созақ ауылындағы Жуантөбе екені аңғарылады.
Қорытынды
Ілияс Есенберлиннің тарихи прозасы — ұлттық тарихты көркем ой арқылы жаңғыртқан іргелі мұра. Оның романдары оқырманға өткен дәуірдің күрделі болмысын танытып қана қоймай, бүгінгі мәдени жад пен тарихи сананы қалыптастыруға да елеулі үлес қосты.