Ілияс Жансүгіров
Балалық шағы мен рухани ортасы
Ілияс Жансүгіров 1894 жылы бұрынғы Қапал уезі, Ақсу болысында (бұрынғы Талдықорған облысы, Ақсу ауданы) дүниеге келді. Әкесі Жансүгір — хат танитын, шағатай тіліндегі кітаптарды жинайтын, аңыз-ертегі, батырлық жыр, тарихи оқиға, әңгіме-шежірені жетік білетін, көкірегі ояу, көзі қарақты, әрі өнерге жақын әңгімеші, домбырашы, ұста адам еді.
Анасы ерте қайтқан Ілиясты әкесі жетімсіретпей, еркелетіп өсіріп, жақсы үлгі көрсетіп тәрбиеледі. Жетісу — ежелден ақындық пен батырлық, даналық ұялаған өлке. Сол ортадан нәр алған жас Ілиястың көкірегіне ән мен жырдың, өлең мен күйдің асыл нұсқалары ерте сіңді.
Білім жолы және алғашқы өлеңге бет бұру
Ілияс алдымен үйінде әкесінен хат танып, кейін молдадан дәріс алды. Біраз уақыт Қарағаш деген жердегі татар үлгісіндегі мектепте оқып, әртүрлі пәндерден сабақ алады. Алайда тұрмыс жағдайы әсер етіп, бір кезеңде шаруаның соңына түсіп, тіршілік қамына араласады.
Жастық қиял мен арман толқулары, ауыл тіршілігінің көріністері мен табиғат суреттері оның жүрегін тербеп, ұйқасқа сұранып тұрған сөздер тіліне оралып, өлең жаза бастайды. Айт пен тойдағы өлең-жыр, айтыс, жыршылар төгілте айтатын қиссалар қызық болғанымен, жас ақынға ерекше ықпал еткен — Абай шығармалары еді.
Абай әсері: дүниетанымның жаңғыруы
Алғашында дос-жаранды әзілдеген қалжың, сықақ өлеңдерді табанда ауызша айтып тастайтын, өзі де айтысқа түсіп кететін албырт Ілияс Абайдың данышпан поэзиясымен танысқан соң, ақындық өнерге мүлде басқа қырынан қарай бастайды.
«Оған шейінгі көрген, оқыған әдебиетімнің бәрін Абай кітабы жоққа шығарғандай болды. Ойым ояна бастады. Қанбай, қайта-қайта оқи беретін болдым. Өзімде бір түрлі сергектік, сілкініс, жүрегім де жаңалық сезгендей болды».
— Ілияс Жансүгіров, «Қысқаша өмірбаяным»
Абай ықпалы жас ақынның сұлулық мұратын орнықтырып, көркемдік талғамын қалыптастырды, өлең мәдениетін терең игеруіне жол ашты. Бұл — оның әдеби тағдырындағы ерекше эстетикалық құбылыс әрі дәстүр сабақтастығын айқындайтын айқын белгі.
Қаламгерлік даралықтың қалыптасуы
Халық қазынасы — фольклор мектебі мен жазба әдебиет үлгілерінің сабақтары Ілиястың шығармашылық тәжірибесінде жаңа үйлесім тапты. Алғашқы өлеңдерінен-ақ оның стильдік өрнегі мен қаламгерлік дара тұлғасы айқын көріне бастайды.
Тіл өрнегі
Құйылған сөз тасқыны, эпикалық кеңдік, бейнелі кесте — Ілияс поэзиясының басты сипаттарының бірі.
Көркемдік құралдары
Теңеу, метафора, эпитет, градация, эпифора, анафора секілді тәсілдер мол қолданылып, поэтикалық қуатты арттырды.
Ол лирикалық және философиялық толғаулармен қатар, ұзақ сюжетті шығармаларға да батыл барды.
Оқу, қызмет және әдебиетке келу кеңістігі
Өз бетімен жинаған білімінің жеткіліксіз екенін сезінген Ілияс жүйелі оқуға ұмтылып, 1920 жылы Алматыға келіп, үш айлық мұғалімдер курсынан өтеді. Кейін Ташкенттегі Қазақ ағарту институты жанындағы қысқа мерзімді курста бес-алты ай оқиды. Денсаулығының нашарлауына байланысты ауылына қайтады.
Оның алғашқы өлеңдері «Тілші», «Кедей еркі», «Лениншіл жас» газеттерінде, сондай-ақ «Жаңа мектеп», «Әйел теңдігі» журналдарында жарияланды. 1927 жылы «Беташар» атты үгіт өлеңі, 1928 жылы «Сағанақ» атты тұңғыш кітабы жарық көрді.
Өнімді онжылдық және алтын қорға қосылған мұра
1927–1937 жылдар аралығында Ілияс поэзия, проза, драматургия, сын, аударма салаларында жиырмадан астам кітап шығарып, қазақ әдебиетіне аса бай мұра қалдырды. Қалың халық ортасынан қайнап шыққан қажырлы таланттың мол еңбегі осы кезеңде ерекше айқын көрінді.
Өлмес туындылар
- «Дала» (лирикалық шығарма)
- «Күй» (поэма)
- «Күйші» (поэма)
- «Құлагер» (поэма)
- «Жолдастар» (роман)
- «Кек» (пьеса)
- «Түрксіб» (пьеса)
- «Исатай – Махамбет» (пьеса)
Он жылдың ішінде осыншама дүние тудыру — қалам қайраты мен талант табандылығының айрықша көрінісі.
Қоғамдық қызметі және әдеби орта
1928 жылы журналистика институтын бітіріп, елге оралған Ілияс Жансүгіров «Еңбекші қазақ» газеті редакциясында қызмет істеп, қазақ баспасөзінің қалыптасуына елеулі үлес қосты.
1934–1935 жылдары Қазақстан көркем әдебиет баспасында поэзия бөлімін басқарды, КСРО Жазушыларының І съезінде сөз сөйледі, республиканың әлеуметтік өміріне белсене араласты. М. Горькиймен шығармашылық байланысы, Сәкен Сейфуллин және Мұхтар Әуезовпен достығы оның қаламгерлік жолында терең із қалдырды.
Қайғылы аяқталу
Көзі тірісінде-ақ қазақ поэзиясының өрен жүйрігі, ақындықтың Құлагері атанған Ілияс Жансүгіров саяси қуғын-сүргіннің құрбаны болып, 1938 жылы қаза тапты.
Ілияс Жансүгіровтің өмірі мен шығармашылық жолы — Жетісудың рухани қазынасынан бастау алып, ұлттық әдебиеттің алтын қорына ұласқан биік көркемдік мектептің жарқын айғағы.