Ата мен ана – бала тәрбиесiнiң қамқоршысы, өнегесi.
Отбасы — тәрбиенің алғашқы мектебі
Әке мен ана — бала тәрбиесінің ең жақын қамқоршысы әрі өнегесі. Қазақстан Республикасының Конституциясында «балаларына қамқорлық жасау және оларды тәрбиелеу — ата-ананың табиғи құқығы әрі парызы» деп айқындалған. Ал «Қазақстан–2030» бағдарламасында әкелер мен аналардың, аталар мен әжелердің өз балалары мен немерелері алдындағы жауапкершілігін күнделікті есте ұстау қажеттігі атап көрсетіледі. Бұл — ұрпақ тағдырына қатысты ортақ міндет.
Отбасының орны неге алмастырылмайды?
Бала тәрбиесінде отбасының орны ерекше. Оны қоғамдық тәрбиенің ешбір саласы толық алмастыра алмайды. Отбасының міндеті — баланы өмірге әкелумен ғана шектелмейді; оның мәдени-әлеуметтік орта құндылықтарын қабылдауына жағдай жасау, ата-баба тәжірибесін, ұлылардың ақыл-кеңесін бойына сіңіру, қоғамға пайдалы тұлға етіп тәрбиелеу.
Үлкен ұрпақтың өмірлік тәжірибесі, беделі, бағыт-бағдары, ата-ананың өз борышын мүлтіксіз орындауы және бір-бірін құрметтеуі — бала үшін үлкен тәрбие мектебі. Нәресте дүниеге келген күннен бастап ата-ананың ықпалында болып, өмірге бағдар беретін осы мектептен нәр алады.
Ерте басталған тәрбие — берік іргетас
XI ғасыр ойшылы Жүсіп Баласағұн тәрбие мен білімнің бала жастан басталуы керектігін айта отырып, ата-ананың баланың жеке ерекшелігін ерте танып, соған сай бағыт беруінің маңызын көрсеткен. Жақсылықтың «ақ сүтпен бірге» бойға сіңіп, адам мінезіне берік орнығатынын да ескертеді.
Негізгі ой:
Баланың бойына құндылық пен дағды ерте сіңсе, ол өмір бойы мінезге, таңдауға, жауапкершілікке әсер етеді.
Бақытты отбасының өлшемі
Сыйластық, түсіністік және жауапкершілік орныққан отбасы — бақытты отбасы. Осындай ортада ғана ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас мазмұнды болады, ал берілген тәрбие орнықты әрі нәтижелі қалыптасады.
Ананың орны: әлдиден басталған тәрбие
Ана — бала тәрбиесіндегі ерекше тұлға. Тәрбиенің бастауы «ананың әлдиінен» өрбиді. Қазақ ойшылдары ананың мейірімі мен өнегесін адам бойындағы қасиеттердің қалыптасуымен сабақтастырады. Абай да ананың отбасындағы орнын ерекше бағалап, баланың табиғи қызығушылығы мен «білсем екен» деген құштарлығы оның жан дүниесінің өзегі екенін айтады.
Абайдың пайымы бойынша, бала дүниеге келгеннен бастап әр нәрсені танып-білуге ұмтылады: естігенін, көргенін сұрай береді, дыбысқа елеңдейді, құбылыстың мәнін түсінгісі келеді. Бұл — тәрбиенің ең тиімді сәті: қызығушылықты өшірмей, бағыттай білу.
Ұлы аналар туралы өнеге
Қазақ тарихында аналық парасат пен адамгершілік өнегесін ұрпаққа үлгі еткен тұлғалар аз емес. Домалақ Ана (Нұрила) туралы аңыздарда тапқырлық пен мейірім арқылы әділетсіздікке тосқауыл қою идеясы көрініс табады. Мұндай оқиғалар бүгінгі ұрпақты ізгілікке, жауапкершілікке, үлкенге құрметке үндейді.
Домалақ ана, Қараша ана, Мұрын ана, Дәулет бике, Қарқабат ана, Қызай ана сияқты аналар елге тұтқа болар ұл-қыз тәрбиелеп, өнегелі істерімен халық жадында қалған. Түркі дәуірінде де ерлік пен даналықты дүниеге әкелген аналарды жұрт ерекше құрмет тұтқан.
Әкенің рөлі: алғашқы ұстаз, мінездің тірегі
Отбасы тәрбиесінде әкенің де, ананың да орны бөлек: екеуі де баланың алғашқы ұстазы. Әсіресе, әкенің ықпалы ер баланы тәрбиелеуде айрықша байқалады. Әке ұлына өнерін, көрген-білгенін үйретуге тырысады, ал ұл бала әкеге қарап бой түзейді. «Ата көрген оқ жонар» деген тәмсіл — осы сабақтастықтың дәлелі.
Қазақы ортада әке баласының бейімін ерте аңғарып, соған қарай жол ашқан: өнерге икемі болса — өнер иелеріне жақындатқан, еңбекке икемі болса — шаруаның тізгінін ұстатқан, ойға жүйрік болса — сөз қадірін білетін ортаға баулыған.
Ұл мен қыз тәрбиесі — ортақ жауапкершілік
Қазақ дүниетанымында қыз абыройы — отбасының ғана емес, елдің де болашағы, босағаның беріктігі. «Қыздың жолы жіңішке» деуі — қыз тәрбиесіне аса нәзік жауапкершілікпен қараудың нышаны. Осы себепті ұл мен қыз тәрбиесіне тек жеке отбасы емес, бүкіл ауыл-аймақ, әулет те араласқан.
Халықтық ұстанымдар:
- «Қызға қырық үйден тыйым», «Ұлға отыз үйден тыйым» — шектеу емес, жауапкершілік мәдениеті.
- Салт-дәстүрді, жеті атаны білу — баланың тамырын тануы.
- Әр баланың қабілеті әртүрлі: тәрбие де соған сай болуы керек.
Үлгі-өнеге — ең өтімді тәрбие
Бала тәрбиесінде құрғақ ақылдан гөрі үлгі-өнегенің ықпалы күшті. Бала — сенгіш, тез қабылдағыш, еліктегіш. Ол үлкендердің сөзінен бұрын ісін байқайды. Сондықтан ата-ана өзара сыйластық, еңбекқорлық, әділдік, мейірім сияқты қасиеттерді күнделікті әрекетімен көрсетуі керек.
Бала үшін қарапайым нәрсенің өзі жаңалық: ол құмар, әуесқой, тынымсыз зерттеуші. Әр бала жылы сөзді, сипап еркелетуді, ойын ойнауды, ертегі тыңдауды ұнатады. Мейірім мен қолдау баланы сабырлы, ізетті, жүрегі жұмсақ азамат етіп өсіреді. Ал ұрыс-керіс пен балағат сөз — кекшілдік пен өшпенділік сияқты жағымсыз қасиеттерді оятуы мүмкін.
Тәрбиенің кезең-кезеңімен берілуі
Дәстүрлі дүниетанымда баланың жас кезеңдері ескеріліп отырған: «Баланы жетіге келгенше тыйма, жетіден он төртке келгенше еңбектендір, он төрттен кейін құрдасыңдай сыйла» деген сөз — баланың танымы мен мінезі уақыт өте өзгеретінін дәл байқатқан қағида.
«Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген мақал да отбасының рөлі қандай шешуші екенін терең аңғартады: бала үйден көргенін өмірде дағдыға айналдырады.
Құқық пен тәртіпке құрмет — тәрбиенің бір тармағы
Халқымыз тәрбиеге ғана емес, тәртіп пен құқыққа да мән берген. «Қасымның қасқа жолы», «Есімнің ескі жолы», Әз Тәукенің «Жеті жарғысы» сияқты заңдық жүйелер қағазға түспеген кездің өзінде қоғамдық нормаларды берік ұстануға қызмет еткен. Мақсат — адам құқығын қорғау, тәртіпті сақтау, ортақ жауапкершілікті күшейту.