Қазақстанның ұлттық экологиялық проблемалары
1970–80 жылдар: мәдени жетістік пен саяси қысымның қатар жүруі
1970–80 жылдар аралығында қазақ операсы мен балеті, көркем сурет пен графика, қолданбалы өнер шеберлері Еуропа, Азия, Африка және Америка елдерінде өнер көрсетіп, ұлттық мәдениеттің тынысын кеңейтті. Алайда бұл кезең халықаралық қарым-қатынастарға ықпал еткен саяси шешімдердің көбіне қасаң идеологияға тәуелді болуымен де ерекшеленді.
Сыртқы саясаттағы біржақты ұстанымдар мен үстірт пайымдар мемлекетаралық байланыстарды дамыту жолында қатты кедергілер туғызды. Екі әлеуметтік-саяси жүйе арасындағы текетірес күшейген сайын, шынайы болмысты айқын тануға «дұшпан бейнесі» туралы тұрақты түсінік бөгет болды.
Қарулану жарысы және оның құны
«Саяси күрестің күшеюі» жөніндегі нұсқаулардың салдарынан екі тарап та әскери қуатын еселей арттырып, қарулануға жұмсалатын қаржы көлемін үздіксіз ұлғайтты. Әскери шығындардың негізгі салмағы екі аса ірі мемлекетке — АҚШ пен КСРО-ға — түсті.
Бұл шығындар, ең алдымен, сол елдердің азаматтары үшін ауыр жүкке айналды. Ұлы державалық тәкаппарлық жанталаса қарулануды күшейтуге, ядролық арсеналды жаңартып, үздіксіз толықтырып отыруға итермеледі.
Негізгі ой
Қарулану жарысы тек геосаяси бәсекенің құралы емес, қоғамға түсетін экономикалық және адамдық салмақты да күрт арттырды.
Семей ядролық полигоны: жер мен адамға түскен қасірет
Ядролық сынақ инфрақұрылымы қазақ халқының ұлы перзенттері Абай, Шәкәрім, Мұхтар Әуезов дүниеге келген өңірлерге жақын аумақта — бұрынғы Семей, Павлодар, Қарағанды облыстары түйіскен тұста — орналастырылды. Семей ядролық полигоны Қазақстан жерін ұзақ жылдарға созылған қасіретке ұшыратты.
Алғашқы сынақ
Ядролық заряд мұнда алғаш рет 1949 жылғы 29 тамызда сынақтан өткізілді.
Қаржылық өлшем
Ғалымдардың бағалауынша, әрбір эксперименттік қондырғыны жасап, оны жер астында сынаудың орташа құны шамамен 30 миллион сом болған.
Ақпаратты жасыру және медициналық шектеулер
- Әскерилер ұзақ уақыт бойы үнсіз қалып, кейін полигонның жергілікті халық денсаулығына елеулі зияны жоқ деген мәлімдемелер жасады.
- Шын мәнінде, полигон айналадағы табиғатқа да, адамның денсаулығына да аса қатерлі ықпал етті.
- Дәрігерлер мен фельдшерлерге рак, лейкоз және иондаушы радиацияға байланысты өзге аурулардан көз жұмған адамдарға нақты диагноз қоюға тыйым салынды.
- КСРО Денсаулық сақтау министрлігі бұл аймақта медициналық зерттеулер жүргізуді шектеді; әскери дәрігерлердің тексерістері құпия сақталып, зардап ауқымы туралы деректер жасырылды.
Аурулардың жиілеуі
Денсаулыққа осындай жауапсыз көзқарастың салдарынан полигон маңында тұратын халық арасында түрлі аурулар жиілей түсті. Мәселен, бұрынғы Семей облысындағы Абай ауданының, Қарағанды облысындағы Егіндібұлақ ауданының тұрғындары сәуле ауруына шалдыққан жағдайлар тіркелді.
Кеңестік өндірістік бәсеке және экологиялық жүк
Бүгінде тарих қойнауына кеткен Кеңестер Одағы бір кездері әлемнің екі полюсінде тұрған алып күштердің бірі саналды. Бұл пікірдің орнығуына АҚШ-пен бәсекеге түскен космос және әскери-өнеркәсіп жарысындағы жетістіктері, сондай-ақ стратегиялық мүмкіндіктері әсер етті.
Алайда әскери-өнеркәсіптік бәсекенің көлеңкелі жағы да болды: космостық тәжірибелер, қару-жарақ өндірісі, ракета сынақтары мен соған ілесе жүретін ластану мен қауіп-қатердің едәуір бөлігі Орта Азия мен түркі республикаларына, соның ішінде Қазақстан аумағына шоғырландырылды.
Неліктен дәл Қазақстан?
Кең аумақ
Сынақ пен өндіріс үшін қолайлы деп танылған кең байтақ жер.
Стратегиялық ресурстар
Жер асты байлығы, соның ішінде уран қорларының маңызы.
Орталықтандырылған жүйе
Шешім қабылдаудың бір орталыққа бағынуы және тәуекелді шет аймақтарға ығыстыру.
Соның нәтижесінде атом және өзге химиялық қаруларға қатысты нысандар, ракета сынақтары, сондай-ақ бұл саланың негізгі шикізаты саналатын уранды өндіру мен қамтамасыз етуге байланысты жұмыстар Қазақстан жерінде ұзақ уақыт бойы шоғырланды.
1991 жылдан кейін: тәуелсіздік және күрделі мұра
1991 жылы Кеңестер Одағы тарағаннан кейін Қазақстан өз тәуелсіздігін жариялады. Сол сәтте елдегі экономикалық қайта құру үдерістері экономика, аумақ, тарих және мәдениет шындығымен қабаттасқан қайшылықты көріністе өрбіді.
Бұл — тәуелсіздікке қол жеткізген көптеген республикаларға ортақ мәселе еді. Себебі жүйенің бір орталыққа бағынышты жұмыс істеуі бұрыннан орныққан болатын; ал болашақта егемендік алған жағдайда республикалардың ұзақ уақыт бойы өз-өзін түзеуі қиын болатындай, басқару мен өндіріс құрылымы жоспарлы түрде солай қалыптастырылды.
Түйін
Бұл кезеңнің сабағы — мәдени өрлеу мен саяси-әскери шешімдердің салдары қатар жүре алатынында, ал экологиялық және қоғамдық құн кейде ең алдымен шет аймақтарға жүктелетінінде.