АЛАШТЫҢ ЖОЛЫ

Өмірзақ Айтбайұлы

Халықаралық Қазақ тілі қоғамының президенті, академик

Алаш идеясы және Халықаралық Қазақ тілі қоғамы

Тіл Тарих Қоғам

Ғасыр басындағы аласапыран және Алаштың тууы

Қазақ халқының тарихында әр ғасырдың басы аласапыран оқиғаларға толы болды. Бұл өз кезегінде тарих сахнасына ірі тұлғалар мен қайраткерлерді шығарып, түбірлі өзгерістерге алып келіп отырды. Әсіресе ХХ ғасырдың басы ұлттық сананың оянуымен, сансыз оқиғалардың сапырылысымен, күрделілігімен ерекшеленді.

Осы тұста қазақ сахарасында Алаш ұранын көтеріп, қазақ баласын азаттыққа бастаған бір шоғыр қайраткердің ой-пікірі мен іс-әрекеті айқын көрінді. Алаш ардагерлерінің айтуынша, бұл — қазақтың «бар болу немесе жоқ болу» мәселесі таразыға тартылған кезең еді: ел толықтай патшалық Ресейдің басыбайлы боданына айналып, дәстүрлі өмір салты елеулі өзгеріске түсті.

Сол кезеңдегі негізгі өзгерістер

Хандық биліктің ыдырауы, билер институтының беделінің төмендеуі, орыс сотының ықпалының күшеюі.
Қазақ жеріне қоныстанушыларды топтап орналастыру салдарынан еркін көшіп-қону кеңістігінің тарылуы.
Ел ішіндегі хат-хабар алмасу мен өзара байланыс әлсіреп, ұлттық рухтың бәсеңдеуі.

Мерзімді баспасөз: ұлттың көзі, құлағы һәм үні

Қазақтың алғашқы оқығандары ұлттың жеке мемлекет болып, дамыған елдермен терезесі тең болуын көкседі. Жалаң ұранмен шектелмей, бұл ойларын нақты іспен бекітті. Ең алдымен қазақ баласының бір-бірімен пікір алмасуын қамтамасыз ету үшін мерзімді баспасөзді жолға қойды.

Қазақтың тұңғыш журналы «Айқап» пен «Қазақ» газеті ұлттық сананы оятуда ерекше қызмет атқарды. Кішкентай жылғадан басталған әрекет ұлғайып, арнасы кеңіп, халықтық қозғалысқа айналды.

Алаш қайраткерлері мақсатты ойларын бірнеше тірекке негіздеді. Солардың ең маңыздысының бірі — қазақ тілі мәселесі.

Ахмет Байтұрсынұлы: тіл үшін нақты іске көшкен тұлға

Ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынұлы бұл бағытта бос насихатқа салынбай, нақты іске кірісті. Қазақ әдебиеті тарихында Абайдың орны қандай болса, қазақ тіл білімі мен мәдениеті тарихында Ахмет Байтұрсынұлының орны сондай.

Ол өз халқының мүшкіл хәлін көріп, қараңғылықтан, надандықтан шығудың бірден-бір жолы — оқу мен білім екенін таныды. Мектептерде оқу ана тілінде жүруі үшін бұрын болмаған тың жол салу қажеттігін терең ұғынды.

Жүйелі бағдарлама және негізгі еңбектер

«Оқу құралы» (1912, Орынбор): Қазақ баласының өз тілінде сауат ашуына арналған тұңғыш әліппе. 1925 жылға дейін бірнеше мәрте қайта басылып, төте оқумен жаппай сауаттандыруға жол ашты.
«Тіл-құрал»: Қазақ тілінің грамматикалық құрылымын ана тілінде талдап, ғылыми жүйеге түсіруге бағытталған еңбек.
«Тіл жұмсар»: Тілді дұрыс қолдану тәртібін ұсынатын тәжірибелік сипаттағы жұмыс.
«Баяншы»: Оқыту әдістемесін жасауға арналған еңбектердің бірі.

Қазақ жазуын бір жүйеге түсіру

Ахмет Байтұрсынұлының маңызды істерінің бірі — қазақ жазуын жолға қоюы. Ол «Айқап» журналы мен «Қазақ» газетінде жарияланған мақалаларында жазу мәселесіне түбегейлі кіріскенін аңғартты. Ахаң қазақ жазуын қалыптастыруда араб графикасын негіз ете отырып, қазақ тілінің табиғатына лайықтауды ұсынды.

Ұсынған қағидаттар

1 Қазақ тілі дыбыстарына қажеті жоқ араб таңбаларын әліпбиден алып тастау.
2 Сөздің жіңішкелігін білдіретін дәйекше белгісін енгізу.
3 Қазақ тіліндегі ы, е, и, о, ұ, ү дыбыстарының әрқайсысына жеке таңба беру және жіңішкелікті білдірудің жүйесін ұсыну.

Бірінші мәні

Ұлттық жазу жүйесі арқылы бүкіл қазақтың басы ұйысып, жаппай сауат ашу кеңінен жүргізілді. Ұлттық сана мен мәдениет арналы даму жолына түсті.

Екінші мәні

Дендеп еніп бара жатқан орыстандыру саясатына тосқауыл қойылып, мектептерде ұлттық төл жазудың ықпалы күшейді.

Алайда Кеңес өкіметінің орнауы, Алаш ардагерлерінің қуғын-сүргінге ұшырауы Алаш идеясының толық іске асуына мүмкіндік бермеді. Дегенмен, Ахаң қалыптастырған жазу мен қазақ тілінің ғылыми жүйесі уақыт өте келе өсіп-өрістеді.

Жаңғыру: Желтоқсан рухы және Қазақ тілі қоғамы

Қазақ жастарының 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісінен бастау алған азаттық аңсаған серпіні Алаш идеясының қайта жаңғыруына түрткі болды. Бұл екпін Алаш ардагерлерінің ақталуына, шығармаларының халқымен қайта қауышуына алып келді.

Осы үрдістің заңды жалғасы ретінде 1989 жылы республикалық Қазақ тілі қоғамы құрылды. Сол кезеңнің тынысын аңғарту үшін қоғамды құруға бастамашы болып, тұңғыш президенті болған Әбдуали Қайдаровтың 1-құрылтайда жасаған баяндамасынан ықшамдалған мазмұнды түйіндеп беруге болады.

Құрылтайдағы басты ұстанымдар (ықшамдалған)

Қуғын-сүргін құрбандарының мұрасын халқына қайтару, ақтауға негізделген әділеттің салтанат құруы.
Ардагерлердің әдеби, мәдени, ғылыми мұрасын игеру және ұлтқа рухани азық ету.
Елдің ана тіліне деген сенімін қайта тірілтіп, ұлттық сананы ояту.
Баспасөзсіз бұл мақсат орындалмайтынын түсініп, «Ана тілі» басылымын ашу.
Мектептер мен балабақшалар ашу, іс қағаздарын қазақ тілінде жүргізуге ықпал ету.
Жер-су атауларын тарихи қалпына келтіруді жүйелі күн тәртібінде ұстау.
Тіл саясатына институционалдық тірек керек екенін дәлелдеп, Тіл комитетін құру қажеттігін көтеру.

Бұл істердің бәрі — қазақ қоғамындағы Алаш идеясының көріністері. Сонымен бірге қоғамдық ұйымның мүмкіндігі шектеулі екені де анық: тіл заңын толық іске асыру, мемлекеттік бағдарламалардың орындалуын қадағалау әрдайым бір ғана қоғамның қауқарына сыя бермейді.

Темірқазық идея: аяқталмаған арман және үзілмейтін міндет

Алаш арманы толықтай іске асты деуге әлі ерте. Бұл бағытта тынбай әрекет ету қажет. Алаш идеясы әрбір қазақ үшін темірқазық болуы тиіс. Сонда ғана шын мәніндегі азат ел, дәулетті де сәулетті қазақ мемлекетіне қол жеткізе аламыз.

«Ұлтын керек қылып, халыққа қызмет қыламын деген қазақ балалары қазақ жұмысына қолынан келгенше қарап тұрмай кірісіп істей берсе — ұлт жұмысы ұлғайып, толықпақшы» — Ахмет Байтұрсынұлы

Амантай Кәкен

журналист, «Жалын» журналының публицистика және әдеби сын номинациясы бойынша Ғабит Мүсірепов атындағы сыйлықтың лауреаты

Алаш идеясы — қазақ идеясы

Алаш қозғалысының тарихи негізі Ресей отаршылдығының қазақ жеріндегі аса асқынған кезеңімен сабақтас болғанымен, Алаш идеясы одан әлдеқайда бұрын қалыптасып, күні бүгінге дейін «елім, жерім» деп ұлт болашағын ойлаған әр қазақтың жүрегінен орын алып келеді. Өйткені Алаш қозғалысы қазақ қауымындағы отаршылдыққа қарсы, прогреске ұмтылған жалпыхалықтық демократиялық қозғалыс еді.

Негізгі тезис

Алаш идеясы — қазақ идеясы. Сондықтан «Керегеміз — ағаш, ұранымыз — Алаш» дейтін жұрт үшін бұл ұстаным қазақ идеологиясының темірқазығы болып келді және солай болып қала береді.

Кеңес өкіметі интернационализм ұранымен ұлтсыздандыру саясатын жүргізіп, «алаш» атауын жоюға бағытталған амалдарды қолданды. Бұл мақсатта «тап күресі» ұғымы айрықша құралға айналып, қоғамды жіктеу, беделді тұлғаларды айыптау, жазалау тетіктері іске қосылды. Халық алдында сөзі өтетін оқыған азаматтарға «ұлтшыл» деген таңба тағылып, көпшілігі қуғын-сүргінге ұшырады.

Алайда Алаш идеясы тоқтаған жоқ. Целиноградтағы Маусым (1979) наразылығы да, Алматыдағы Желтоқсан көтерілісі (1986) де, бүгінгі жер, тіл, елдік үшін жүріп жатқан күрес те осы идеямен сабақтас екенін жоққа шығару қиын.

Қысқаша түйін

Орталықтың отаршыл саясатына қарсы сананы тұншықтыру үшін «ұлтшылдық» айыптауы үркіту құралына айналды. Мақсат — Алаш идеясымен сусындаған, дербес ой-пікірі бар зиялыларды ұлттық мүддеге қатысты істерден шеттету, қоғамды бұйрықты мүлтіксіз орындайтын орындаушы деңгейіне түсіру болды.

Қуғын-сүргін жылдарындағы тергеу тәсілдері, азаптау мен қорлау — жеке адам тағдыры арқылы тұтас ұлттың сағын сындыруға бағытталған жүйелік зорлықтың көрінісі. Бұл шындықты архив деректері мен кейінгі ақтаулар айқындай түседі.

Редакциялық ескерту

Берілген мәтіннің екінші бөлімінің соңғы тұсы толық емес күйде аяқталған. Түпнұсқаның жалғасын жіберсеңіз, мәтінді тұтастырып, стильдік және грамматикалық өңдеуді бірізді түрде жалғастырып беремін.