«КЕҢІСТІК» КОНЦЕПТІСІНДЕГІ ЖЕР-СУ АТАУЛАРЫНЫҢ ВЕРБАЛДАНУЫ
Г. Ж. Қайырбекова • Шымкент әлеуметтік-педагогикалық университеті (Шымкент қ.)
«Кеңістік» концептісіндегі жер-су атауларының вербалдануы
Теориялық ономастикадағы іргелі ұғымдардың бірі — кеңістік. Кеңістік — адамзат тіршілік ететін онтологиялық әрі ментальдық болмысы бар, объективті дүниенің негізгі формаларының бірі. Соңғы жылдары тіл білімінде «кеңістік» концептісі жиі сөз болып жүр; алайда бұл мәселе туралы ғалымдардың көзқарасы әркелкі.
Негізгі ұғымдар
- Ономастикалық кеңістік — атаулардың өрістік, жүйелік ұйымдасуын сипаттайтын ұғым.
- Топонимикон — белгілі бір территорияға тән жер-су атауларының жиынтығы.
- Концепт — тілдік санада әлемді таныту мен ұйымдастырудың ментальдік бірлігі.
Ономастикалық кеңістік: ғылыми пайымдаулар
А. В. Суперанская ономастикалық кеңістіктің ішкі құрылымы әртүрлі өрістерге бөлінетінін атап өтеді: антропонимия, топонимия, зоонимия, фитонимия, космонимия, астрономия.
О. Т. Молчанова Таулы Алтай топонимикасын талдай отырып, белгілі бір территорияның топонимиконы ономастикалық кеңістікті құрайтынын айтады.
В. Д. Бондалетов «ономастикалық кеңістік» терминінің екі мағынада қолданылатынын көрсетеді: 1) жалпы лингвистикалық категорияны құрайтын ономастикалық бірліктер жүйесі; 2) белгілі бір тілдік категория.
Е. А. Керімбаев «ономастикалық кеңістік» пен «ономастикон» терминдерін мәндес деңгейде қарастырады. Ал Л. М. Дмитриева дүниенің топонимикалық бейнесінде «кеңістік» категориясының іргелі орын алатынын, оның адам мен шындық өмір арасындағы қатынастарда негізгі категория екенін атап өтеді.
Б. М. Тілеубердиев кеңістіктің ментальдік болмысы оның концептілігін айқындайтынын айтып, тілдік санада кеңістік тектік концепт ретінде көрінетінін ұсынады. Оның құрылымына «аспан», «жер», «су», «тау» секілді түрлік концептілер кіреді және олар өз ішінде одан әрі жіктеле алады.
Т. Жанұзақов пен Қ. Рысберген ономастикалық кеңістікті халықтың тілдік құралдарымен белгіленетін ақиқат және қияли нысандардың атаулары мен есімдері — онимдік бірліктер құрайтынын көрсетеді. Бұл атаулар халықтың қалыптасқан «әлемнің тілдік моделіне» сай, ғасырлар бойы орныққан дүниетаным мен ой-өріске сүйеніп жасалады.
Қазақ топонимиясы және «кеңістік» концептісінің ішкі мазмұны
Ономастикалық кеңістік өзіндік құрылымы бар өрістер жиынтығынан құралады және ол ғаламның ономастикалық бейнесін қалыптастырады. Қазақтың жер-су атаулары тарихи уақыт аясында үздіксіз өзгеріп отырады; олар этномәдени, әлеуметтік-саяси, экономикалық және материалдық әлеммен тығыз байланысты.
«Кеңістік» концептісінің мазмұнын «ата мекен», «ата қоныс», «ата жұрт», «кіндік қаны тамған жер» сияқты модельдер арқылы айқындауға болады. XV–XIX ғасырлардағы ақын-жыраулар мұрасында кеңістікке қатысты «жер бедері», «тау», «су» жүйелері айрықша көрінеді.
Жалпы атаулар (жиі қолданыстар)
Шөл, көл, қара жер, қыр, қоныс, өзен, жайлау, дала, тас және т.б.
Жалқы есімдер (топонимдер)
Еділ, Жайық, Көкшетау, Оймауыт, Ойыл, Қиыл, Жем, Сағыз, Алатау, Мекке, Медине, Ақжайлау, Сандықтас, Тарбағатай, Аягөз, Сарыарқа, Арқа, Алакөл және т.б.
Мәтіндердегі топонимдердің мәндік қабаттары
Жайық: молшылықтан символдық кеңістікке
Жайық атауы ақын-жыраулар шығармаларында өте жиі ұшырасады. Тура мағынасында ол — арнасы тартылмайтын, суы мол өзен бейнесі. Қосымша мағынасында Жайық «ғашықтар елі», «Қыз Жібек елі» секілді символдық қабаттарға ие болады.
Кеңпейілділік
Еділ бол да Жайық бол,
Ешкімменен ұрыспа. Асан Қайғы, 16-бет
Тіршілік көзі
Еділді алса елді алар,
Енді алмаған не қалар,
Жайықты алса — жанды алар,
Жанды алған соң не қалар. Қазтуған жырау, 21-бет
Ата қоныс
Еділ мен Жайық жер еді-ау,
Мекен еткен шаруаға,
Жағасы қорған жай еді-ау...
Жай қоныстан айрылып,
Мен бір қаңғырып жүрген қарашы. Махамбет, 175-бет
Мекке: қасиетті орынның тұрмыстық метафораға айналуы
Мекке — барша мұсылман жұрты үшін қасиетті мекен. Рухани тазалықтың орны ретінде оның мәні мәдени жадта тұрақты сақталған. Осы ұғымның поэтикалық бейнеленуі Шал ақын өлеңдерінде айқын көрінеді:
Мекке менен Медине — жолдың ұшы,
Алыс сапар дейді ғой барған кісі.
Ата мекен анаңды құрметтесең,
Мекке болып табылар үйдің іші. Шал ақын, 83-бет
Мұнда «Мекке» кеңістігі қасиеттілік өлшемі ретінде кеңейіп, «үй іші» ұғымына телініп, тұрмыстық-этикалық мағынаға көшеді.
Сарыарқа: кең, шұрайлы, «алтын бесік»
Сарыарқа атауы жыраулар тілінде жиі аталады (Доспамбет, Шалкиіз, Жиембет, Базар, Дулат және т.б.). Энциклопедиялық дерек бойынша, Сарыарқа (Арқа, қазақтың ұсақ шоқылығы) — Қазақстанның орталық және шығыс бөлігін қамтитын физикалық-географиялық өлке; батысы Торғай ойысынан басталып, шығысы Тарбағатайдың батыс сілеміне дейін созылады, солтүстігі Батыс Сібір жазығына, оңтүстігі Балқаш көліне ұласады.
Бетегелі Сарыарқаның бойында,
Соғысып өлген өкінбес… Доспамбет жырау, 35-бет
Арқаға қарай көшермін,
Алашыма ұран десермін… Жиембет жырау, 55-бет
Жыраулар поэзиясында Сарыарқа — кең де шұрайлы, малға жайлы қоныс. Ол талай қазақ үшін «алтын бесік», кір жуып, кіндік кескен, балалық пен азаматтықтың ізі қалған мекен ретінде қабылданады.
О, Сарыарқа, Сарыарқа! Самалың салқын жөн едің.
Сырдан ауып келгенде,
Жапырылмай шалғынның,
Балауса балдыр балғынның,
Тимеген ірге соны едің.
Өрісің бейбіт дер едің,
Қонысың кең кер едің,
Тебініңді теуіп бел өскен,
Төрт түлікті жер едің,
Ойың көкпен ойылған,
Қом жасап түйең тойынған,
Жылқыңның шабы бусаған.
Ыңыранып қой жусаған,
Шөбіңді сенің татқан мал,
Құламасы сусаған,
Масаты кілем жайғандай,
Қоныстың шұрай жері едің! Дулат Бабатайұлы, 154-бет
Тау: биіктік, тазалық және эмоциялық күйдің метафорасы
Ақын-жыраулар тілінде тау көбіне «биіктіктің», «тазалықтың» символы ретінде көрінеді:
Таудың басын алсын тұман,
Жаббар ием болсын панаң.
Қырғыздарға бермей иман,
Ұмтылыңдар, келсе шамаң. Дулат Бабатайұлы, 260-бет
Тау суындай сарқырап,
Дулат жатыр өзіңде.
Қырғыз тұтқан қылыпты,
Ержандай асыл беренді. Дулат Бабатайұлы, 271-бет
Кей тұстарда «тау» сөзі эмоциялық ахуалды білдіретін тұрақты тіркестердің орнына метафора ретінде жұмсалады:
Асыл жібек тозар ма-ай,
Ажары кетіп жұқармай?
Ердің көңілі тоқтар ма,
Тауы қайтып шағылмай?! Дулат Бабатайұлы, 280-бет
Қорытынды түйін
Жер-су атаулары «кеңістік» концептісін тілдік деңгейде нақтылап қана қоймай, оның мәдени-танымдық мазмұнын да тереңдетеді. Ақын-жыраулар мұрасында топонимдер географиялық нұсқаудан әрі асып, құндылық, жад, киелілік, тіршілік және эмоциялық күй сияқты қабаттарды вербалдайтын қуатты құралға айналады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Суперанская А. В. Общая теория имени собственного. — М., 1973.
- Молчанова О. Т. Структурные типы тюркских топонимов Горного Алтая. — Саратов, 1962.
- Бондалетов В. Д. Русская ономастика. — М., 1983.
- Керимбаев Е. А. Казахская ономастика в этнокультурном номинативном и функциональном аспектах. — А., 1995.
- Дмитриева Л. М. Онтологическое и ментальное бытие топонимической системы (на материале русской топонимии Алтая). АДД. — Екатеринбург, 2003.
- Тілеубердиев Б. М. Қазақ ономастикасының лингвоконцептологиялық негіздері. ДДА. — А., 2006.
- Жанұзақов Т., Рысберген Қ. Қазақ ономастикасы. — А., 2004.