Қазақша рефераттар

Төлем тапсырмаларымен есеп айырысу

Ақша қаражаттарының есебі және ақша қаражаттары қозғалысы

Ақша қаражаттары — кез келген ұйымның күнделікті қызметін жүргізуге, міндеттемелерін өтеуге және қаржылық тұрақтылығын сақтауға қажетті ең өтімді актив. Төменде ақша қаражаттарын сақтау, есеп айырысу нысандары, банктік шоттар, негізгі төлем құралдары, арнайы шоттар, түгендеу және ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есептің мәні жүйелі түрде берілген.

Ақша қаражаттарының жалпы сипаттамасы және есеп айырысу тәртібі

Барлық шаруашылық жүргізуші субъектілер ақша қаражаттарын, әдетте, банк мекемелеріндегі тиісті шоттарда сақтайды. Міндеттемелер бойынша төлемдер көбіне банктер арқылы қолма-қол ақшасыз түрде жүргізіледі. Қажет болған жағдайда Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі бекіткен нормативтік құжаттармен белгіленген шектерде қолма-қол есеп айырысуға да жол беріледі.

Қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың шекті талабы

Егер заңды тұлғалар арасындағы төлем сомасы 4000 АЕК-тен асса, есеп айырысу тек қолма-қол ақшасыз тәртіпте жүргізіледі. Бұл талап әрбір мәміле (келісімшарт/контракт) бойынша шартты түрде қолданылады: келісімшарт сомасы лимиттен асқан жағдайда, тіпті төлемдер бөлініп жасалса да, төлемдер қолма-қол ақшасыз жүзеге асырылуы тиіс.

Қазақстан Республикасының аумағында ақша төлеу мен аударуды жүзеге асыруда мына әдістер қолданылады: қолма-қол аударымдар, төлем тапсырмасы, чек, вексель (индоссамент арқылы беруін қоса), төлем карточкалары, тікелей дебеттеу, тапсырма-талап төлемдері, инкассалық өкімдер және заңнамада көзделген өзге тәсілдер.

Банк шоттары: ашу мақсаты және түрлері

Ақша қаражаттарын сақтау және заңды тұлғалар арасында есеп айырысу жүргізу үшін банк мекемелерінде шоттар ашылады. Банк шоты — банк пен клиент арасындағы келісімшарттық қатынастарды көрсететін құқықтық-қаржылық тетік. Шоттар теңгемен де, шетел валютасымен де жүргізілуі мүмкін.

Ағымдағы (есеп айырысу) шот

Күнделікті операциялар, төлемдер және түсімдерді есепке алу үшін ашылады. Жеке және заңды тұлғаларға, сондай-ақ заңды тұлғаның оқшауланған бөлімшелеріне қолданылады.

Жинақ шоты

Қаражатты жинақтауға бағытталған. Филиалдар мен құрылымдық бөлімшелердің шығыстарын өтеуге арналған шоттар осы санатта ашылуы мүмкін.

Корреспонденттік шот

Банктер мен ұйымдардың жекелеген операция түрлерін жүзеге асыруына байланысты қолданылады (банкаралық есеп айырысу т.б.).

Шетел валютасындағы қаражаттардың қолда бары мен қозғалысын есепке алу үшін субъектілерге валюталық ағымдағы шот ашылуы мүмкін. Мұндай шот сыртқы экономикалық қызметпен айналысатын, өнімін валютаға сататын субъектілер үшін ерекше маңызды.

Шоттан қаражатты есептен шығару

Шоттағы қаражат, әдетте, иесінің өкімі бойынша есептен шығарылады. Субъектінің келісімінсіз есептен шығару тек сот шешімімен, салық органдарының өкімімен және заңнамада көзделген өзге жағдайларда мүмкін.

Төлем тапсырмасы: мазмұны, жарамдылық мерзімі және реквизиттер

Төлем тапсырмасы — жіберушіге қызмет көрсететін банкке бенефициардың пайдасына көрсетілген соманы аудару туралы берілетін тапсырма. Ол тауарлар, жұмыстар мен қызметтер үшін есеп айырысуда, сондай-ақ алдын ала төлем (аванс) жүргізген кезде қолданылады.

  • Төлем тапсырмасы жазылған күннен бастап 10 күн күшінде болады (жазылған күн есептелмейді).
  • Орындауға, әдетте, төлеушінің шотында жеткілікті қаражат болғанда қабылданады.
  • Құжат электрондық түрде де, қағаз түрінде де ұсынылады; даналар санын банк өзі белгілейді.
  • Төлем құжатында кез келген түзетуге жол берілмейді.

Келісімшарттар бойынша төлем тапсырмалары жедел, мерзімінен бұрын немесе мерзімі кейінге қалдырылған болуы мүмкін. Жедел төлем көбіне: тауар тиегенге дейінгі аванс, тауар тиегеннен кейінгі тікелей төлем, ірі мәмілелердегі ішінара төлем нұсқаларымен жүзеге асады.

Негізгі реквизиттер (қысқаша)

  • Нөмірі және жазылған күні
  • Жіберуші және бенефициардың ЖТК/ИИК (шот нөмірлері)
  • Бенефициар коды және жіберуші коды (резиденттік белгі + экономика секторы)
  • Банк алушы және бенефициар банкі деректемелері
  • Филиаларалық айналым коды (МФО/ФАК)
  • Төлем арналымының коды (3 белгі)
  • Бюджеттік жіктеу коды (қажет болса)
  • Валюттелген күні (қаражаттың алушы шотына түскен күні)

Тізім бойынша аударымдар

Жеке тұлғалардың атына төлем жасағанда (жалақы, алимент, зейнетақы, іссапар шығыстары, авторлық сыйақы және т.б.) төлем тапсырмасына алушылардың тізімі қоса беріледі. Тізімде әр алушының деректері және төлем мақсаты көрсетіледі.

Чектермен есеп айырысу: қолдану тәртібі және тәуекелдер

Чек — төлемді жүзеге асырудың тәсілі: чек беруші төлем құжатын чек ұстаушыға береді, ал төлем чек бойынша ақша алынған кезде орындалады. Чектер жабылатын (депозитпен қамтамасыз етілген) және жабылмайтын (қамтамасыз етілмеген) болып бөлінеді. Кейбір жағдайларда банк жабылмайтын чек бойынша да төлемге кепілдік беруі мүмкін.

Жарамдылық және ұсыну мерзімі

  • Чек, әдетте, жазылған күнін есептемегенде 10 күннен аспайтын мерзімде жарамды.
  • Чек ұстаушы чекті төлеуге қабылдап, келесі күні өз банкіне ұсынуы тиіс.
  • Чекте түзету жасауға және өшіруге болмайды; қате кетсе, чек «бүлінген» деп белгіленеді.

Банк қабылдамауы мүмкін жағдайлар

  • Жазумен көрсетілген сома цифрмен сәйкес келмесе немесе цифрмен мүлде көрсетілмесе
  • Чек мерзімі өтіп кетсе
  • Жалған жазу белгілері байқалса
  • Әртүрлі қолмен/әртүрлі сиямен толтырылса
  • Қорғаныш деңгейі талапқа сай болмаса
  • Реквизиттер қате болса немесе қол үлгісі сәйкес келмесе
  • Жабу сомасы жеткіліксіз болса
  • Өзге де дефектілер анықталса

Дефектісі бар чектер чек ұстаушыға қолхатпен қайтарылады. Мұндай жағдайлар анықталса, банк клирингтік құрылымдарға хабарлап, өңдеуді тоқтату шараларын қабылдайды. Пайдаланылмаған және мерзімі өткен чек кітапшалары чек беруші банкке қайтарылады.

Банктегі арнайы шоттардағы ақша қаражатын есепке алу

Кәсіпорындардың банктегі арнаулы шоттарындағы операциялары 42 бөлімшесінің шоттарында есепке алынады. Практикада жиі кездесетіндері: 1060 «Өзге ақша қаражаты» және 1050 «Жинақ шоттардағы ақша қаражаттары».

1060 «Өзге ақша қаражаты»

Бұл шотта аккредитивтегі қаражаттардың қозғалысы, есеп айырысу чек кітапшалары бойынша операциялар, сондай-ақ айрықша сақтауды талап ететін мақсатты қаражаттар (мемлекеттік жәрдемақылар, мақсатты қаржыландыру, балалар мекемелерін ұстауға арналған төлемдер және т.б.) есепке алынады.

1050 «Жинақ шоттардағы ақша қаражаттары»

Субъект құрамындағы филиалдар мен құрылымдық бөлімшелердің қаражаттары көрсетіледі. Бұл қаражат көбіне жергілікті банктерде ашылған шоттар арқылы ағымдағы шығыстарды (еңбекақы, шаруашылық шығындар, іссапар шығыстары және т.б.) өтеуге бағытталады.

Аккредитив: анықтама және негізгі түрлері

Аккредитив — клиенттің тапсырмасы бойынша контрагенттің (бенефициардың) пайдасына банк беретін, орындалуы сөзсіз міндеттеме. Банк-эмитент төлемді өзі жүзеге асырады немесе құжаттар аккредитив шарттарына сай ұсынылған жағдайда өзге банкке төлеуге өкілеттік береді.

  • Жабылатын (депоненттелген) — орындаушы банкке аккредитив сомасы алдын ала беріледі.
  • Қайтарып алынатын — белгілі шарттарда өзгертілуі/жойылуы мүмкін.
  • Қайтпайтын — бенефициар келісімінсіз өзгермейді және жойылмайды.
  • Дәлелденген — қосымша орындаушы банк кепілдігімен.
  • Трансферабельдік — толық/ішінара басқа бенефициарларға пайдалануға мүмкіндік береді.

Аккредитив бойынша есеп айырысу тәртібі мен мерзімі тараптар келісімшартында бекітіледі: банк-эмитент атауы, аккредитив түрі, хабарлау тәсілі, құжаттардың тізімі, ұсыну мерзімі, рәсімдеу талаптары және өзге шарттар нақты көрсетілуі тиіс.

Ақша қаражаттарын, құнды қағаздарды және қатаң есептегі бланкілерді түгендеу

Кассаны түгендеу кезінде кассадағы ақша белгілерінің және өзге құндылықтардың нақты бар болуы тексеріледі. Сонымен қатар қатаң есептегі бланкілер де міндетті түрде түгендеуден өтеді. Нақты қалдық бухгалтерлік есеп деректерімен салыстырылып, нәтижесі түгендеу актісінде рәсімделеді.

Түгендеуге кіретін объектілер

  • Қолма-қол ақша
  • Құнды қағаздар (акциялар, облигациялар, чектер, вексельдер, коносаменттер және т.б.)
  • Ақша құжаттары (маркілер, жолдамалар, авиабилеттер және т.б.)

Маңызды шектеулер

  • Кассадағы қолхаттар ақша қалдығына қосылмайды.
  • Кәсіпорынға тиесілі емес ақша мен құндылықтарға қатысты кассирдің түсіндірмесі қалдықты негіздемейді.
  • Кем шығу/артық шығу анықталса, актіде себептері мен сомасы көрсетіледі.

Жол үстіндегі ақша қаражаттары банктің/байланыс бөлімшесінің квитанциялары, инкассаторға тапсырылған тізімдеме көшірмелері және төлем құжаттары бойынша салыстырып тексеріледі. Банктердегі ағымдағы, валюталық және арнайы шоттардағы қалдықтар банк көшірмелерімен және бухгалтерия деректерімен салыстыру арқылы нақтыланады.

Ақша қаражаттарының қозғалысы және ақша ағымдары туралы есептің мақсаты

Ақша қаражаттарының қозғалысы — ұйымның операциялық, инвестициялық және қаржылық қызметі нәтижесінде ақша қаражатының келіп түсуі мен жұмсалуы. Ақша ағымдарын талдау ұйымның өтімділігін, төлем қабілеттілігін және қаржылық икемділігін бағалауға мүмкіндік береді.

Бухгалтерлік есеп стандарттарына сәйкес ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп пайдаланушыларды есепті кезеңдегі ақша түсімдері мен төлемдері туралы ақпаратпен қамтамасыз етеді және субъектінің қаржылық жағдайындағы өзгерістерді бағалауға жағдай жасайды. Бұл есеп (банктер мен бюджеттік мекемелерден басқа) ұйымдардың қаржылық есептілігінің құрамында ұсынылады.

Ақшалай есеп айырысу операцияларын ұйымдастырудың негізгі мақсаттары

  1. Ақшамен есеп айырысу операцияларын толық әрі уақтылы есепке алу.
  2. Субъектідегі ақшалай қаражаттардың сақталуын және оларды дұрыс, тиімді пайдалануды бақылау.
  3. Есеп айырысу және төлем тәртібін бақылау, кірістер мен шығыстарды дұрыс көрсету.

Ақша қаражаттары есебі мен аудитінің мәні

Барлық шаруашылық субъектілері ақша қаражаттарымен жұмыс істейді. Кәсіпорын қызметінің тиімділігі, соның ішінде, ақша қаражаттары есебінің дұрыс ұйымдастырылуына тәуелді: төлемдерді дер кезінде жүргізу, міндеттемелерді бақылау, тәуекелдерді азайту және қаржылық тәртіпті сақтау үшін ақша операциялары толық әрі дәл көрсетілуі қажет.