Тәрбиенің халықтық құралдары мен әдістері
Құжат туралы
Бұл мәтін — 2008 жылы Алматы қаласында дайындалған «Этнопедагогика» пәні бойынша силлабус. Құжат Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдер университетінің педагогика және психология кафедрасында әзірленген және ғылыми-әдістемелік кеңесте бекітілген.
- Оқу формасы
- Күндізгі
- Курс / Семестр
- 2 курс / 3 семестр
- Кредит көлемі
- 1 кредит
- Жалпы жүктеме
- 45 сағат
Аудиториялық
15
сағат
ОСӨЖ
15
сағат
СӨЖ
15
сағат
Емтихан: 3 семестр.
Редакциялық және бекіту деректері
Жалпы редакция
Филол. ғыл. док., проф., ЖМ ХҒА академигі С. С. Құнанбаева
Құрастырушы
Пед. ғыл. канд., доцент К. М. Қалиева
Ғылыми кеңесші
Филол. ғыл. канд., доцент Б. С. Жұмағұлова
Пікір жазған
Пед. ғыл. докт., проф. К. С. Успанов
Силлабус университеттің ҒӘК мәжілісінде талқыланып, бекітілді (хаттама № 6, 2008 жыл).
Түсіндірме хат: курстың логикасы
Бағдарлама 050119 — «Шетел тілі: екі шетел тілі» мамандығы бойынша Қазақстан Республикасының мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартына (3.08.269-2006) сәйкес құрастырылды. Әлемдік білім және ғылыми-ақпараттық кеңістікке кірігу, сондай-ақ кредиттік технологияға көшу педагогикалық-психологиялық пәндердің мазмұнын, оның ішінде этнопедагогика курсын қайта қарауды талап етеді.
Курс нені қамтиды?
- Этникалық тәрбиенің заңдылықтары, ерекшеліктері және негізгі бағыттары.
- Тәрбиенің халықтық құралдары, әдістері мен тәсілдері.
- Халық педагогикасы идеялары мен тәжірибесін оқу-тәрбие үдерісіне енгізудің жолдары.
Негізгі мақсат
Студенттерді халықтық педагогиканың негізгі идеялары мен тәжірибесімен таныстыру және оларды қазіргі оқу-тәрбие үдерісінде шығармашылықпен қолдана алуға қажетті біліктер мен дағдыларды қалыптастыру.
Міндеттер
- Этнопедагогикалық теориялар мен тұжырымдамаларды меңгерту.
- Халық педагогикасы туралы тұтас түсінік қалыптастыру.
- Мақсат, құралдар және әдістер жөнінде біліммен қаруландыру.
- Сыныптан тыс этнопедагогикалық жұмысты жоспарлай алу білігін дамыту.
Оқу нәтижелері: студент нені білуі және істей алуы тиіс?
Білуі тиіс
- Этнопедагогиканың қоғамдағы әлеуметтік орны.
- Тарихи дамудың негізгі кезеңдері және қазіргі жағдайы.
- Этникалық тәрбиенің ерекшеліктері, факторлары, мазмұны, мақсаттары, әдістері мен құралдары.
- Халық педагогикасын мектеп тәжірибесіне енгізудің қазіргі жай-күйі және негізгі жолдары.
Істей алуы тиіс
- Концепцияларды сыни әрі шығармашылық тұрғыдан талдау.
- Этнопедагогикалық материалды талдап, құбылыстарға дербес түсіндірме беру.
- Әртүрлі этностардың озық тәрбие дәстүрлерін салыстыру және бағалау.
- Педагогикалық міндеттерді шешуде этнопедагогикалық білімді практикада қолдану.
- Интерактивті әдістерді қоса алғанда, тіл мен мәдениетті кіріктіре оқыту тәсілдерін меңгеру.
Пререквизиттер
1-курста оқытылатын пәндер: философия, Қазақстан тарихы, психология, мамандыққа кіріспе, жас ерекшелік психологиясы және т.б.
Корреквизиттер
Қатар оқытылатын пәндер: педагогика, тәрбие жұмысының теориясы мен әдістемесі, педагогика тарихы және т.б.
Постреквизиттер
Кейінгі курстар: шетел тілдерін оқыту психологиясы, тіл тарихы, этнопсихология.
Кредиттік жүйедегі оқу үдерісі
Кредиттік оқыту жағдайында курс студенттің белсенді өзіндік жұмысын ынталандырады. Аудиториялық сабақтар ұйымдастырушылық және бағыттаушы рөл атқарады; ОСӨЖ жеке және топтық кеңес алуға, сондай-ақ бақылау жұмыстарын орындауға мүмкіндік береді. ОСӨЖ және СӨЖ-дің басты мақсаты — оқу әрекетін өздігінен жоспарлау, ұйымдастыру, өзін-өзі бақылау және түзету дағдыларын қалыптастыру.
Сабақтардың интерактивті сипаты күшейтіледі: сыни ойлау технологиялары, жобалық жұмыс, рөлдік ойындар, жаһандық симуляция әдісі және т.б.
Курстың пәндік мазмұны және модульдік құрылым
Жалпы көлемі: 45 сағат (аудиториялық — 15, ОСӨЖ — 15, СӨЖ — 15).
I тарау
Этнопедагогиканың теориялық негіздері
- Барлығы
- 15
- Ауд.
- 5
- ОСӨЖ/СӨЖ
- 5/5
II тарау
Халық педагогикасының мәні мен мазмұны
- Барлығы
- 18
- Ауд.
- 6
- ОСӨЖ/СӨЖ
- 6/6
III тарау
Мектептегі әдістемелік жұмыс
- Барлығы
- 12
- Ауд.
- 4
- ОСӨЖ/СӨЖ
- 4/4
I тарау. Этнопедагогиканың теориялық негіздері
1.1. Этнопедагогика пәні және міндеттері
Болашақ мұғалімнің кәсіби дайындығындағы этнопедагогиканың орны мен рөлі. Этнопедагогика — ғылым ретінде. Халықтың педагогикалық білімдері мен тәжірибесін кешенді түрде зерттеудің маңызы. Халық педагогикасы мен ғылыми педагогиканың өзара байланысы және ықпалы. Этнопедагогикалық құбылыстарды зерттеудің түрлі көзқарастары (әлеуметтік-тарихи, этнографиялық, этномәдени).
Негізгі ұғымдар: білім беруді этнизациялау, тәрбиелеу мен білім берудің ұлттық жүйесі, этнопедагогика, халық педагогикасы, халықтық тәрбие, халықтық педагогикалық мәдениет, этникалық тәрбие жүйесі.
1.2. Этнопедагогиканың тарихи даму жолы
Этнопедагогиканың тарихи кезеңдері және халықтық педагогикалық дәстүрлердің педагогикалық ой дамуындағы орны. Я.А. Коменский, И.Т. Песталоцци, К.Д. Ушинский еңбектеріндегі тәрбиенің халықтығы қағидасы. Кеңес дәуіріндегі зерттеулер және түркі дүниесі ескерткіштеріндегі тәрбиелік идеялар (Орхон–Енисей, «Қорқыт ата», әл-Фараби, М. Қашғари, Ж. Баласағұни). Қазақ ағартушылары: Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, А. Байтұрсынов және т.б. Қазақстандағы этнопедагогика ғылымының қазіргі жағдайы мен болашағы.
Негізгі ұғымдар: этнопедагогикалық идеялар, этнопедагогикалық ой, этнопедагогика ғылымы, қазақ этнопедагогикасы, этнопедагогикалық білім беру тұжырымдамасы.
1.3. Этникалық тәрбиенің ерекшеліктері және оны айқындайтын факторлар
Тәрбиенің этникалық ерекшеліктері табиғи және тарихи жағдайлардың нәтижесі ретінде. Еңбек, тұрмыс және діннің педагогикалық мәдениетке ықпалы. Дәстүр, салт-дәстүр мен әдет-ғұрыптардың халық педагогикасын қалыптастырудағы рөлі. Ұлттық мінез, этникалық өзіндік сана және ана тілінің жүйетүзуші маңызы.
Негізгі ұғымдар: ұлттық мінез, этникалық тұлға, этникалық өзіндік сана, ана тілі, дәстүр, салт, әдет-ғұрып, этникалық стереотип, этномәдени орта, этномәдени әлеуметтену.
1.4. Халық идеалындағы «жетілген адам» және оны тәрбиелеу тәжірибесі
Тұлға туралы халықтық түсінік. «Жетілген адам» — халықтық тәрбиенің этникалық сипаты бар мақсаты. Қазақ қоғамындағы тұлға идеалы және оны жүзеге асырудың кешенді формалары. Халықтық әдістер: бата беру, тілек, алғыс, өсиет, мақұлдау, сөгу, кінәлау, кеңес, ишара, көндіру, иландыру, сенім, бұйыру, қарғыс. Халық тәрбиешілерінің орны.
Негізгі ұғымдар: тұлғаның халықтық идеалы, халықтық тәрбие құралдары, халықтық тәрбие әдістері, халық тәрбиешілері.
II тарау. Халық педагогикасының мәні мен мазмұны
2.1. Отбасы тәрбиесі — халық педагогикасының негізгі өзегі
Отбасылық дәстүрлі мәдениет — халықтың рухани мәдениетінің құрамдас бөлігі. Ата-ана — алғашқы тәрбиеші. Балаға жақындықтың көріну формалары, үлкендермен қарым-қатынас әдебі. Қыз және ұл бала тәрбиесінің ерекшеліктері. Дәстүрлер мен салттар — жас ұрпақты отбасы өміріне дайындаудың маңызды құралдары.
Негізгі ұғымдар: отбасылық тәрбие дәстүрлері, отбасы этнопедагогикасы, отбасылық қарым-қатынастар.
2.2. Халық педагогикасындағы ақыл-ой тәрбиесі
Ақыл-ой тәрбиесіне халықтық көзқарас. Білім, білік, дағды қалыптастыру құралдары: ертегілер, жұмбақтар, эпостар, мақал-мәтелдер, жаңылтпаштар, санамақтар, арифметикалық тапсырмалар, дидактикалық ойындар және т.б. Халықтық білімдер (халық медицинасы, халық күнтізбесі) және олардың тәрбиелік-білімдік маңызы.
Негізгі ұғымдар: халықтық дүниетаным, халықтық дидактика, халықтық медицина, халық күнтізбесі, халықтық білімдер.
2.3. Баланы еңбекке баулу — халық педагогикасының негізгі мақсаты
Еңбекке және еңбек тәрбиесіне халықтық көзқарас. Халықтық еңбек дәстүрлері және олардың педагогикалық мәні. Қолөнердің тәрбиелік және білімдік ықпалы. Балаларды еңбекке баулудың халықтық құралдары мен әдістерін қазіргі тәрбие және оқыту міндеттерімен ұштастыру.
Негізгі ұғымдар: халықтық тәрбие дәстүрлері, дәстүрлі қолөнер, халықтық қолданбалы өнер, еңбек әндері.
2.4. Адамгершілік тәрбие: идеялар мен тәжірибе
Адамгершіліктің халықтық идеалдары. Дәстүрлер мен салттар — адамгершілікке тәрбиелеудің негізгі тетігі. Халықтық мерекелердің педагогикалық рөлі. Сезімге, санаға және мінез-құлыққа әсер ету әдістері; халық этикасының тұлға қалыптастырудағы орны.
Негізгі ұғымдар: халықтық адамгершілік идеал, халықтық мораль, халықтық этика, адамгершілікке тәрбиелеудің халықтық әдістері.
2.5. Эстетикалық тәрбие — жетекші бағыт
Әсемдікке халықтық көзқарас. Эстетикалық тәрбиенің мақсаты мен міндеттері. Халықтық құралдар: қолданбалы өнер, дәстүрлі музыкалық мәдениет және олардың тәрбиелік мүмкіндіктері. Жас ұрпақты әсемдікті бағалауға баулуда халық тәжірибесін қазіргі педагогикалық міндеттермен үйлестіру.
Негізгі ұғымдар: халықтық эстетикалық мәдениет, эстетикалық тәрбиенің халықтық құралдары, эстетикалық тәрбиенің халықтық әдістері.
2.6. Дене тәрбиесі мәселелері
Салауатты ұрпақ тәрбиелеу — халық педагогикасының басты мақсаттарының бірі. Дене шынықтырудың халықтық әдістері мен тәсілдері. Халықтық ойындар мен мерекелердің төзімділік, икемділік, ерік-жігер сапаларын қалыптастырудағы рөлі және оны қазіргі оқу-тәрбие міндеттерінде қолдану.
Негізгі ұғымдар: халықтық ойындар, жарыстар, дене шынықтырудың халықтық әдістері мен тәсілдері.
III тарау. Мектептегі әдістемелік жұмыс
3.1. Халық педагогикасын оқу-тәрбие үдерісіне енгізу — өзекті мәселе
Халық педагогикасын енгізудің теориялық және әдістемелік мәселелерін зерттеудің өзектілігі. Мектеп тәжірибесіндегі енгізілу жай-күйі. «Атамекен», «Елім-ай» ұлттық бағдарламаларының этнопедагогикалық жұмысты ұйымдастырудағы маңызы. Мұғалімнің рөлі және оның этнопедагогикалық мәдениеті.
Негізгі ұғымдар: этнопедагогикалық білім беру, мұғалімнің этнопедагогикалық мәдениеті, тәрбиенің ұлттық бағдарламасы.
3.2. Мектепте пайдалану жолдары
Мектептегі этнопедагогикалық жұмыстың мақсаты, міндеттері және негізгі бағыттары. Пән сабақтарының этникалық тәрбие берудегі орны. Сыныптан тыс жұмыстар және оларды ұйымдастыру формалары: экскурсиялар, диспуттар, конкурстар және т.б.
Негізгі ұғымдар: сыныптан тыс этнопедагогикалық жұмыс, сабақтағы этнопедагогикалық жұмыс.
Әдебиеттер: негізгі және қосымша
Төменде курсты меңгеруге ұсынылатын дереккөздер жүйеленіп берілді.
Негізгі әдебиеттер
- Христова Е.Л. Народная педагогика: историографические и теоретико-методологические проблемы. Автореф. дис. ... канд. пед. наук. М., 1988.
- Волков Г.Н. Этнопедагогика. Чебоксары, 1974.
- Кожахметова К.Ж. Казахская этнопедагогика: методология, теория, практика. Алматы: Ғылым, 1998.
- Этническая педагогика / Под ред. В.А. Пятина и др. Астрахань, 1995.
- Әбілова З.А., Қалиева К.М. Этнопедагогика. Алматы, 1999.
- Жарықбаев Қ.Б., Қалиев С. Қазақтың тәлімдік ой-пікір антологиясы. Алматы, 1994.
- Рудь Ю.А. Методологические и теоретические проблемы изучения народной педагогики. М., 1980.
- Христова Е.Н. Об уточнении понятийного аппарата этнопедагогики. Советская педагогика, №7, 1989.
- Ханбиков Я. Некоторые вопросы изучения народной педагогики. М., 1966.
- Измайлов А.Э. Народная педагогика: педагогические воззрения народов Средней Азии и Казахстана. М.: Педагогика, 1991.
- Стельмахович М.И. Народная педагогика. Киев, 1985.
- Васильцова З.П. Мудрые заповеди народной педагогики. М.: Педагогика, 1988.
- Узакбаева С.А., Кожахметова К.Ж. Концепция этнопедагогического образования студентов высшей школы. Алматы, 1998.
- Этнопедагогика материалдарын тәрбие процесінде қолдану. Алматы, 1998.
- Магауова А.С. Подготовка будущего учителя... Автореф. дисс. канд. пед. наук. Алматы, 1995.
- М. Ғабдуллин. Ата-аналарға тәрбие туралы кеңес. Алматы: Мектеп, 1966.
- Христова Е.Н. Понятие «народная педагогика»... М., 1986.
- Жарықбаев Қ.Б., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. Алматы, 1995.
- Этнопсихология және этнопедагогика. Халықаралық ғылыми-теориялық конф. материалдары. Алматы, 2002.
- Қожахметова К.Ж. Этнопедагогика әдіснамасының даму болашағы. Білім беру жүйесіндегі этнопедагогика, 2005, №3.
Қосымша әдебиеттер
- Волков Г.Н. Этнопедагогика. Проект программы. Чебоксары.
- «Атамекен» бағдарламасы. Егеменді Қазақстан, 27.08.1991.
- Гашимов А. Азербайджанская народная педагогика. Баку, 1970.
- Пирлиев К. Народная педагогика и современность. Ашхабад, 1983.
- Алиев А. Народные традиции и обычаи и их роль... Махачкала, 1968.
- Семья и семейные обряды у народов Средней Азии и Казахстана. М.: Наука, 1978.
- Афанасьев В.Г. Этнопедагогика нерусских народов Сибири и Дальнего Востока. Якутск, 1976.
- Пермяков Г.Н. Пословицы и поговорки народов Востока. М.: Наука.
- Адамбаев Б. Халық даналығы. Алматы: Мектеп, 1976.
- Хинтибидзе А. Идеи воспитания в грузинском народном творчестве. Тбилиси, 1958.
- Мирзоев Ш. Содержание, формы и методы воспитания... М., 1987.
- Шоров И. Адыгская народная педагогика. Казань, 1994.
- Традиционное воспитание народов Сибири. Л., 1988.
- Казахи / Ред. коллегия: М.К. Козыбаев и др. Алматы: Қазақстан, 1995.
- Сафаров Н. Прогрессивные идеи и опыт... Автореф. дисс. Ташкент, 1993.
- Хофман Ф. Мудрость воспитания. М.: Педагогика, 1979.
- Узакбаева С.А., Кожахметова К.Ж. Использование материалов казахской этнопедагогики... Алматы, 1997.
Ескерту
Бастапқы мәтін үзінді күйінде аяқталғандықтан, «ОК-ны оқытудың ...» бөлімінен кейінгі мазмұн бұл нұсқада қамтылмады.