Қазақ халқының салт – дәстүрлері мен мерекелері
Ұлттық тағам арқылы халықтың болмысын тану
Халықтың тұрмыс-тіршілігін, шаруашылығын, қарым-қатынасын және салт-дәстүрін оның ұлттық тағамдары арқылы тереңірек тануға болады. Қазақ халқының ас мәзірі көбіне шаруашылық түрімен тікелей байланысты: көшпелі өмір салтын ұстанған жұрт мал шаруашылығымен айналысқандықтан, негізгі тағамдары ет пен сүт өнімдері болды.
Негізгі ұғым
Қазақ тағам мәдениетінде қонақ күту — күнделікті әдеп қана емес, қауымның абыройын айқындайтын өлшем.
Қонақжайлық: дәстүрдің өзегі
Қонақжай көшпенді халықтың көптеген әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері бүгінге дейін сақталып келеді. Қуаныш та, қайғы да, ойын-той да жеке адамға емес — елге, руға, туған-туысқа ортақ деп саналған.
Қазақ қонақжайлығының бір айқын көрінісі: келген адамнан «кімсің, қайдансың?» деп сұрамай-ақ, аттан түсіріп, үйге кіргізіп, ас беріп, мүмкіндігінше мал сойып, құрметпен күткен. Мұндай қонақты «құдайы қонақ» деп білген. Бұл дәстүр қазір де жалғасып келеді.
Жақсы ырым
Қонақты қадірлеу — үй иесінің парасаты мен тәрбиесінің белгісі.
Жаман ырым
Қонақты дұрыс қарсы алмау ұят саналып, үй иесіне ғана емес, тұтас руға сын болып тиген.
Ет тағамы және «бесбармақ» атауы
Қазақтың басты тағамы — ет. Кейбір өзге халық өкілдері етті қолмен жеу дәстүріне байланысты бұл тағамды «бесбармақ» деп атап кеткен.
Қалай дайындалады?
- Ет көбіне қойдан, жылқыдан немесе сүрленген жылқы етінен әзірленеді. Жылқы етінің әр мүшесі қадірлі саналады.
- Ет піскен соң жұқа жайма нан дайындалып, сорпаға бір қайнатып алынады.
- Пияз, бұрыш, тұз қосылған тұздық (сорпаға араластырылып) жасалады.
- Ет мүшелері үлкен табаққа салынып, дәстүрлі тәртіппен ұсынылады.
Табақ тарту тәртібі
Тартылатын мүшесіне қарай табақ түрлері бөлінеді: бас табақ, құда табақ, күйеу табақ, көрші табақ. Бас табаққа әдетте бас, жамбас, қазы, жал-жая, омыртқа сияқты сыйлы мүшелер салынады.
Бас ұсыну және ет мүшелеу мәні
Басты «ақылшы бол, ел ағасы бол» деген ниетпен жасы үлкен, сыйлы ақсақалға ұсынады. Ақсақал құйқадан отырғандарға бір-бір тілімнен үлестіріп, жастарға «шешен бол» деп тілін, «ақын бол» деп таңдайын береді. Кейін қалған етті жастар турап, мүшелерді жасына және сый-құрметіне қарай бөліп таратады.
Етті үлкен ақсақал дәм татқаннан кейін ғана жеу басталады. Балалар дастархан шетінде отырады, оларға етті ақсақалдар береді. Бұл ғұрып «асату» деп аталып, «ұзақ әрі бақытты ғұмыр кеш» деген тілекпен сабақтасып жатады.
Ас желініп, сорпа ішілген соң, жиылған жұрттың үлкені үй иесіне және отырғандарға ризашылық білдіріп, бата береді. Қонақ күту салты атадан балаға аманат болып жалғасып келеді.
Наурыз: Ұлыстың ұлы күні
Наурыз — Шығыс елдерінің бүкілхалықтық мейрамы. Атауы парсы тіліндегі «нау» (жаңа) және «руз» (күн) сөздерінен шыққан. Қазақ халқы бұл күнді Ұлыстың ұлы күні деп атайды: ол бірліктің, татулықтың, еңбектің, көктемнің, ізгіліктің және бақыттың мерекесі ретінде тойланған.
Табиғаттың жаңаруы
Күн жылып, қар еріп, көк шыққан шақ — қыстан арыған малдың көкке тойынып, адамның да сергіп, ауыртпалықтан арылатын мезеті.
Адамдар арасындағы татулық
Бұл күні жұрт жұмыс істемей, сапарға шықпай, ешкімді ренжітпеуге тырысқан; өкпе-наз ұмытылып, татуласу алға шыққан.
Қонаққа бару дәстүрі
Адамдар таза киім киіп, бір-бірінің үйіне қонаққа барған. Ескі түсінік бойынша әр адам кемі жеті үйге кіріп шығуы керек болған.
Наурыз көже: 7 дәмнің символы
Наурыз мейрамының көпшілікке арналған дәстүрлі тағамы — наурыз көже. Ол 7 түрлі тағамнан жасалады:
- су
- ет
- тұз
- май
- ұн
- тары (немесе күріш, бидай, жүгері)
- сүт
Наурыз көже жомарттыққа, ізгілікке, ұйымшылдыққа, татулық пен бірлікке шақырады. Сүт — жаңа жылдың нышаны, ал сүр ет — ескі жылдың белгісі деп түсіндіріледі.
Қазіргі Наурыздың көрінісі
Бүгінде Наурыз орталық көшелерде, демалыс парктерінде, стадиондарда кең көлемде тойланады. Мыңдаған адам жиналып, ақындар айтысын, қазақша күресті, тоғызқұмалақты, бәйгені және басқа да ұлттық ойындарды тамашалайды.
Мерекелік қойылымдар мен ұлттық ойындар Қазақстанда тұратын халықтардың бірлігін танытып, салт-дәстүрді дәріптейді; қазақ мәдениетіне және туған жерге деген сүйіспеншілік пен қызығушылықты күшейтеді.
Мәдениет және өнер: көшпелі дүниенің үні
«Ұлы Қазан төңкерісіне дейін қазақтарда кәсіби музыка болған жоқ, тек төңкерістен кейін ғана қалыптасты» деген пікір ұзақ уақыт бойы көпшілік үшін бұлтартпас қағидадай қабылданды. Алайда бұл көзқарас қазақ қоғамында күйші, жырау, әнші өнері арқылы қалыптасқан классикалық кәсіби музыкалық дәстүрдің ертеден бар екенін елеусіз қалдырды.
Музыка көшпелілердің өмірімен әрдайым бірге жүрді. Олар өнертапқыш болды: музыкалық аспаптарды далада табылатын материалдардың көбінен-ақ жасай алған — қамыстан, ағаштан, саздан, сүйектен, мүйізден, таяқтан.
Көшпелі өмірдегі аспаптар
Қойшылар қой отарын көбіне сыбызғы әуенімен бағып жүрген.
Діни ғұрыптарда кішкентай қоңыраулары бар асаяқ үні естілген.
Соқпалы аспаптардың екпінімен жауынгерлер ұрысқа рухтанып аттанған.
Ақындар екі ішекті домбыра мен жетігеннің сүйемелдеуімен ән салған.
Домбыраның көне ізі
Алматы облысындағы Майтөбе қойтасынан табылған екі ішекті домбыра бейнесі бұл аспаптың тамыры терең өркениеттік қабаттардан бастау алатынын аңғартады. Мыңжылдықтар өтсе де, қазақтың қос ішекті домбырасының үні ұрпақ сабақтастығын сақтап, өміршеңдігін дәлелдеп келеді.
Орта Азия мен Қазақстан аумағынан табылған кейбір бейнелер аңшылар мен қойшылардың ең ежелгі тайпаларының арасында да музыкалық мәдениеттің жақсы дамығанын көрсетеді.