Коммерциялық банктердің несиелік саясаты
Қазақстан Республикасы
Оқу-әдістемелік мәліметтер
Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі, Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті. «Несие ісі» пәні бойынша оқу-әдістемелік кешен (ПОӘК). Құжат: ПОӘК 042-18-4.1.-6003-2014.
Мамандығы: 5В050900 — Қаржы
Мазмұны
- 1 Глоссарий
- 2 Дәрістер
- 3 Практикалық сабақтар
- 4 Оқушылардың өзіндік жұмыстары
Бұл материал «Несие ісі» пәнінің негізгі ұғымдарын, дәріс тақырыптарын және несиелеудің базалық қағидаларын жүйелі түрде ұсынады.
1) Глоссарий
Төменде банктік іс және несие қатынастарына қатысты негізгі терминдер берілген.
Акция
Иеленушінің акционерлік қоғамдағы меншікті капиталдың бір бөлігіне меншік құқығын растайтын бағалы қағаз.
Ақша активтері
Жеке және заңды тұлғалардан ақша сомаларын алу құқығы. Оларға депозиттер, облигациялар, акциялар, несиелер, қарыздар және т.б. жатады.
Валюта
1) елдің ақша бірлігі; 2) шетел мемлекеттерінің ақша бірліктері; 3) халықаралық есеп айырысу бірліктері мен төлем құралдары.
Валюталық бағам
Бір ел валютасының екінші ел валютасына қатысты бағасы.
Валюталық паритет
Валюталық бағамның негізі болатын, заңды тәртіпте белгіленетін екі валюта арасындағы шекті қатынас.
Валюталық саясат
Елдің ағымдағы және стратегиялық мақсаттарына сай халықаралық валюталық және экономикалық қатынастар саласында жүзеге асырылатын шаралар жиынтығы.
Валюталық реттеу
Нормативтік құқықтық актілерді әзірлеу және бекіту, ақпарат жинау, валюталық заңнаманың орындалуын бақылау және санкциялар қолдану шаралары.
Дивиденд
Акционерлік қоғам пайдасының акция иелеріне олардың үлесіне қарай бөлінетін бөлігі.
Дисконт
Бағалы қағаздың номиналдық (немесе бастапқы) бағасы мен оның ағымдағы биржалық бағамы арасындағы айырма.
Депозит
Клиенттердің (жеке және заңды тұлғалардың) банктегі белгілі бір шотқа салған және шартқа сай пайдалана алатын қаражаттары.
Депозиттік емес тартылған қаражаттар
Банктің қарыз алу немесе меншікті міндеттемелерін сату арқылы тартатын қаражаттары.
Домицилиант
Вексельде көрсетілген төлемді жүзеге асыратын және делдал ретінде қатысатын банк.
Депозиттік сертификат
Салым иесіне белгілі бір мерзім өткен соң салым сомасын және есептелетін пайызды алуға құқық беретін эмитент-банктің жазбаша куәлігі.
Диверсификациялау
Тәуекелді төмендету құралы: капиталды әртүрлі бағалы қағаздар, салалар, аймақтар, мемлекеттер және мерзімдер бойынша бөлу.
Банк ресурстары
Пассивті операциялар нәтижесінде қалыптасатын және активтік операцияларды жүргізуге, өтімділікті қамтамасыз етуге әрі пайда табуға бағытталатын меншікті және тартылған қаражаттар жиынтығы.
Бөлінбеген пайда
Дивидендтер төленгеннен және резервтік қорға аударымдар жасалғаннан кейін қалған пайданың бөлігі.
Еншілес банк
Жарғылық капиталының 50%-дан астамы бас банкке тиесілі, дербес бухгалтерлік балансы бар заңды тұлға.
Қарыз міндеттемелер
Инвестор (кредитор) мен эмитент (қарыз алушы) арасындағы заем қатынасын дәлелдейтін құжат. Оларға облигациялар, мемлекеттік займдар, депозиттік және сақтандыру сертификаттары, вексельдер жатады.
Қарыз бағалы қағаздар
Пайыз түріндегі табысты алуға құқық беретін және қарыз алушының белгіленген мерзімде қарызды қайтару міндеттемесін көрсететін бағалы қағаздар.
Инвестициялар
Құнды сақтау немесе көбейту мақсатымен экономиканың әртүрлі салаларына салынатын ұзақ мерзімді капитал салымдары.
Инвестор
Инвестициялық қызметті жүзеге асыратын жеке немесе заңды тұлға.
Инновациялар
Ғылым, техника және технология жетістіктерін енгізу негізінде негізгі капиталды (өндірістік қорларды) немесе өнімді жаңарту.
Ипотекалық несие
Жылжымайтын мүлікті (тұрғын үй, өндірістік ғимараттар, жер және т.б.) кепілге ала отырып, ұзақ мерзімге берілетін несие.
Қаржы-несие саясаты
ҚР Ұлттық Банкінің қаржылық реттеу әдістерін қамтитын мемлекеттің саясаты.
Қаржылық салымдар
Бағалы қағаздарды сатып алу арқылы инвестициялық қоржын қалыптастыру. Қаржылық инвестициялар ақша қаражаттарын, бағалы қағаздарды және депозиттік салымдарды қамтиды.
Коммерциялық банк
Ақша-несие институты: төлем айналымын реттейді және несие-қаржылық қызметтер көрсетеді.
Конверсиялық операциялар
Ұлттық валютаны шетел валютасына және керісінше қолма-қол және қолма-қолсыз түрде сатып алу-сату мәмілелері.
Күмәнді несиелер
Қайтарылу мерзімі кешіктірілген, ұзартылған және банк үшін тәуекел тудыратын несиелер.
Қаржы лизингі
Лизинг затының толық амортизациялық құнын өтеумен (өзін-өзі ақтаумен) байланысты ұзақ мерзімді лизинг.
Дисконтталған таза пайда
Бастапқы уақытқа келтірілген барлық кезеңдер бойынша есептелген ағымдағы тиімділіктің жиынтық сомасы.
Лизинг
Лизинг берушінің өзіне тиесілі құрал-жабдықтарды, машиналарды, есептеу техникасын және өзге де мүлікті лизинг алушыға белгілі мерзімге, лизингтік төлем шартымен пайдалануға беру туралы жалға беру шарты.
Мерзімді депозит
Белгілі бір мерзімге салынатын, тұрақты пайыз төленетін және мерзімінен бұрын алуға шектеу қойылатын салым.
Несиелік саясат
Банктің несиелік жұмысын ұйымдастыру қағидалары және несиелеу процесіне қажетті құжаттар жүйесін қалыптастыру шарттары.
Несиелік тәуекел
Қарыз алушының негізгі борышты немесе есептелген сыйақыны уақытында қайтара алмауы салдарынан банктің зиян шегу ықтималдығы.
Овернайт
Банктің Ұлттық банктегі корреспонденттік шотында дебеттік қалдық пайда болған жағдайда бір түнге берілетін несие.
Пайыз тәуекелі
Несиелер бойынша мөлшерлемелер мен тартылған қаражаттар бойынша төленетін пайыздардың өзгеруі нәтижесінде банк (немесе өзге ұйым) шығынға ұшырау қаупі.
Резервтік қор
Банк қызметінде туындауы мүмкін зияндарды жабу үшін құрылатын ақшалай қаражат қоры.
Тұтыну несиесі
Жеке тұлғаларға тұтыну тауарларын сатып алу және тұрмыстық қызметтерді төлеу үшін берілетін несие.
2) Дәрістер
Дәріс — пәннің теориялық сұрақтарын жинақы әрі жүйелі түрде қарастыратын оқу сабағының түрі.
Модуль 1. Қазақстан Республикасындағы несие жүйесінің қазіргі жағдайы
Тақырып 1. Кіріспе: «Несие ісі» пәнінің құрылымы мен мазмұны
- Курстың пәні, құрылымы, міндеттері және басқа банктік пәндермен өзара байланысы.
- Курс құрылымының ерекшеліктері мен жалпы сипаттамасы.
Тақырып 2. Несиелік жүйе және оның элементтері
- Несиелендіру объектісі және несиелік қатынастар субъектілері.
- Банктік несиелендірудің жіктелуі.
- Банктік несиенің негізгі принциптері.
- Несиелендіру әдістері.
Несиелеудің субъектілері мен объектілері
Несие құрылымы несие берушіден, қарыз алушыдан және қарыз капиталынан тұрады. Несие беруші мен қарыз алушы — несиелік мәміленің қатысушылары, яғни несиелік қатынастың субъектілері. Тараптардың біреуі болмаса, мәміле жасалмайды.
Несие берушілер қатарына мемлекет, орталық және коммерциялық банктер, банк типтес мекемелер мен қаржылық ұйымдар, сондай-ақ халықаралық қаржы ұйымдары жатады. Коммерциялық несие жағдайында несие беруші ретінде өнім өндіруші кәсіпкерлер де қатысуы мүмкін.
Қарыз алушылар — қаражатқа уақытша қажеттілігі бар кез келген заңды немесе жеке тұлғалар.
Несиелеу объектісі
Несиелеу объектісі — несиенің пайдалану заты, яғни несиенің іске асырылу аясы. Ол материалдық құндылықтармен (өндіріс және айналыс шығындары) қамтамасыз етілуі мүмкін немесе материалдық қамтамасыз ету болмаса, банк алдындағы міндеттеме түрінде көрінуі ықтимал.
Материалдық қамтамасыз етілген объектілер
- Шикізат қорлары, негізгі және көмекші материалдар.
- Жанармай, ыдыс, сатып алынатын жартылай өнімдер.
- Дайын өнім және тауарлардың маусымдық қорлары.
Ұзақ мерзімді объектілер
- Өндіріс объектілерін салу.
- Қайта құру, кеңейту, техникалық қайта қаруландыру.
- Құрал-жабдықтар мен көлік сатып алу.
- Жаңа өнім шығаруды ұйымдастыру және өндірістік емес объектілер салу.
Несиенің негізгі формалары
Әдетте несиенің екі негізгі формасы қарастырылады: коммерциялық және банктік. Кейбір еңбектерде тұтыну, мемлекеттік және халықаралық несие де жеке форма ретінде сипатталады.
Коммерциялық несие
Коммерциялық несие — жеткізушінің сатып алушыға тауар немесе қызмет үшін төлемді кейінге қалдыруы. Бұл формада объект ретінде тауарлық капитал көрінеді, ал мақсат — тауарларды өткізуді жеделдету.
Ерекшеліктері
- Қарыз келісімі сатып алу-сату келісіміне «қосақталып» жүреді.
- Төлемді кейінге қалдыру мерзімі тараптардың келісімімен анықталады (әдетте 90 күнге дейін).
Шектеулері
- Уақыт пен көлем бойынша шектеулілік.
- Сатып алушының төлем мерзімін бұзу тәуекелі.
- Жабдықтаушының вексельді банк арқылы есепке өткізу мүмкіндігіне тәуелділік.
Банктік несие
Банктік несие — банктер мен арнайы несие-қаржылық мекемелердің қарыз алушыларға ақшалай қарыз түрінде беретін несиесі. Ол коммерциялық несиенің шектеулерін жояды және экономиканың кез келген саласына бағытталуы мүмкін.
Негізгі қағида
Банктік несие қайтарымдылық, мерзімділік және сыйақы (пайыз) төлеу шарттарымен ұсынылады. Кредитордың мақсаты — пайыз түрінде табыс алу.
Тұтыну несиесі
Тұтыну несиесі тұрғындарға тұтыну тауарларын сатып алу және тұрмыстық қызметтерді төлеу үшін коммерциялық (бөлшек сауда арқылы төлемді кейінге қалдыру) және банктік (ақшалай қарыз) формада беріледі. Оның негізгі міндеті — тауар өткізуді қолдау және сұраныстың төлем қабілетті бөлігін кеңейту.
Дербес несиелер (тәжірибе)
Бірқатар елдерде жеке тұлғаларға ақшалай берілетін дербес несиелер кең таралған. Мұнда делдалдар болмайды: банк пен қарыз алушы ғана қатысады, сондықтан жүйе икемдірек.
Әдеттегі параметрлер
Көп жағдайда сома қарыз алушының 3 айлық жалақысымен шектелуі мүмкін, ал өтеу мерзімі шамамен 36 айға дейін белгіленеді.
Ипотекалық несие
Ипотекалық несие — жылжымайтын мүлікті (жер, тұрғын үй, өндірістік ғимараттар) кепілге ала отырып берілетін қарыз. Қазақстанда тұрғын үй сатып алу және салуды қолдау мақсатымен тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі қолданылады.
Мемлекеттік және халықаралық несие
Мемлекеттік несие — қарыз алушы немесе кредитор ретінде мемлекеттік және жергілікті билік органдары қатысатын несиелік қатынастар жиынтығы. Оның негізгі формалары: мемлекеттік займдар, қысқа мерзімді қазыналық міндеттемелер және халықтың жинақтары.
Халықаралық несие — валюталық және тауарлық ресурстарды қайтарымдылық және пайыз төлеу шарттарымен беруге байланысты халықаралық экономикалық қатынастардағы қарыз капиталы қозғалысының формасы. Қатысушылар: банктер, кәсіпорындар, жеке тұлғалар, мемлекеттік мекемелер, сондай-ақ халықаралық және аймақтық ұйымдар.
Ауыл шаруашылығын несиелеу (қазіргі өзектілік)
Қазіргі жағдайда ауыл шаруашылығын дамытудың маңызды бағыттарының бірі — коммерциялық банктер арқылы несиелеуді ұйымдастыру. Дегенмен бұл салада бірқатар қиындықтар бар.
Негізгі шектеулер
- Капитал көлемінің жеткіліксіздігі салдарынан өндірісті өз бетінше кеңейту қиындайды.
- Нарық жағдайында өнім сапасын тұрақты арттыру қажеттілігі.
- Егіншілік пен мал шаруашылығының табиғи-климаттық факторларға тәуелділігі.
Осы ерекшеліктерді ескере отырып, банктер ауыл шаруашылығы үшін жиі ипотекалық және лизингтік қаржыландыруды ұсынады.
Несиелердің жіктелуі
Несие түрлері — белгілі бір белгілер бойынша жіктелетін экономикалық қатынастардың нақты көрінісі. Төменде кең тараған жіктеу бағыттары берілген.
Мерзімі бойынша
- Қысқа мерзімді (1 жылға дейін)
- Орта мерзімді (1 жылдан 3–5 жылға дейін)
- Ұзақ мерзімді (3–5 жылдан жоғары)
Несиелеу объектісі бойынша
- Негізгі қорларға берілетін несие
- Айналым қорларына берілетін несие
Несиелеу әдістері бойынша
Қалдық бойынша
Несиелеу қажеттілігі қалдық көрсеткіштерімен негізделеді.
Айналым бойынша
Әсіресе сауда және жабдықтаушы-өткізуші ұйымдардың айналымына байланысты қолданылады.
Кейбір қарыз алушылар үшін екі тәсілдің элементтері қатар қолданылуы мүмкін.
Қазақстанда қолданылатын кейбір несие түрлері (мысалдар)
Аукциондық несие
Ұлттық Банктің ақша-несие саясатының уақытша құралы: екінші деңгейлі банктердің қысқа мерзімді (әдетте 1–3 ай) өтімділікке қажеттілігін аукциондық негізде қанағаттандыру үшін беріледі.
Ломбардтық несие
Ұлттық Банктің мемлекеттік бағалы қағаздарды кепілге ала отырып, жоғары пайызбен беретін қысқа мерзімді несиесінің түрі.
3) Практикалық сабақтар
Практикалық сабақтар бөлімінің мазмұны бастапқы мәтінде толық берілмеген. Бұл бөлім әдетте есептер, кейстер, құжаттармен жұмыс және талдау тапсырмаларынан тұрады.
4) Оқушылардың өзіндік жұмыстары
Өзіндік жұмыс бөлімі бастапқы мәтінде егжей-тегжейлі ашылмаған. Әдетте бұл бөлім оқу мақсаттарына сай жоспар, әдебиеттер тізімі, глоссариймен жұмыс және бақылау сұрақтарын қамтиды.
Қысқаша түйін
Материалда «Несие ісі» пәнінің негізгі ұғымдары мен тақырыптары берілді: несиелеудің субъектілері мен объектілері, несиенің формалары, сондай-ақ тұтыну, ипотекалық, мемлекеттік және халықаралық несие туралы базалық түсініктер.