Қазақ хандығының құрылуы.
Керей мен Жәнібек дәуірі: хандық биліктің орнығуы
Қазақтың алғашқы ханы болып Керей жарияланды (1458–1473). Одан кейін қазақ ханы болып Жәнібек сайланды (1473–1480). Олардың тұсында Жетісудағы қазақ рулары мен тайпалары 1462 жылы Моғолстан ханы Есенбұға қайтыс болғаннан кейін күшейген феодалдық тартыстарға байланысты өзара ынтымақты нығайтуға күш салды.
Көштің күшеюі және хандықтың нығаюы
Әбілхайыр хандығы мен Моғолстан аумағынан бірқатар рулардың ауып келіп, Керей мен Жәнібектің қол астына бірігуі Қазақ хандығын бұрынғыдан да күшейтті. Жаңадан құрылған хандықтың билік құрылымы нығайып, беделі мен әскери-саяси қуаты артты.
Шығыс Дешті Қыпшақ үшін күрес
Едәуір әскери күш жинаған, Жетісуда берік қорғанысқа сүйенген Керей мен Жәнібек Жошы әулетінен шыққан сұлтандардың Шығыс Дешті Қыпшақты билеу жолындағы күресіне араласты. Бұл күрес 1468 жылы Әбілхайыр өлгеннен кейін қайта өршіп, ел ішінде қиян-кескі қырқыс күшейіп, халықтың ыдырауы байқалды.
Дешті Қыпшаққа қайта оралу
Осы жағдайды Керей мен Жәнібек тиімді пайдаланып, бұдан шамамен он екі жыл бұрын көшіп кеткен ата қонысы Дешті Қыпшаққа қайта оралды. Сөйтіп Әбілхайыр ханның мұрагерлеріне қарсы күрес жүргізді. Күрес барысында Әбілхайырдың орнына отырған мұрагері Шайх Хайдар өлтірілді. Ал Әбілхайырдың немерелері Мұхаммед Шайбани мен Махмұд сұлтан Астраханға барып паналады.
Нәтиже
Дешті Қыпшақ даласы қосылды
Әсер
Көшпелі тайпалар бірікті
Маңызы
Хандық аумағы кеңейді
Жеңіске жеткен қазақ хандары Әбілхайыр қырық жыл билеген Дешті Қыпшақ даласын және ондағы көшпелі тайпаларды өзіне қаратты. Осылайша Қазақ хандығының жері едәуір кеңейді.
Сырдария бойындағы қалалар үшін ұзақ тартыс
Керей мен Жәнібек, олардан кейін Бұрындық Сырдария жағасындағы сауда жолдарына тірек болған қалаларды—Сығанақ, Созақ, Отырар, Ясы (Түркістан) және басқа да орталықтарды—Қазақ хандығына қарату үшін бітіспес күрес жүргізді.
Мұхаммед Шайбани ханмен соғыс
Сырдария бойындағы қалалар үшін соғыс Әбілхайырдың немересі Мұхаммед Шайбани ханмен отыз жылдан астам уақытқа созылды. Ол Астрахань маңындағы қиындықтан шығып, Түркістан аймағына келіп, Әмір Темір әулетінен шыққан Мұхаммед Мәзит тарханның панасын тапты. Мәзит тарханның мақсаты—Шайбаниды Қазақ хандығына қарсы айдап салу еді, бірақ бұл ойы толық жүзеге аспады.
1470 жыл: Түркістанға жорық
1470 жылдың қысында Керей хан әскермен Түркістанға шабуыл жасады. Ал Жәнібектің үлкен ұлы Еренжі Сауранға жорық ұйымдастырды. Сауран түбінде соққыға ұшыраған Мұхаммед Шайбани Бұқараға қашты.
1472 жыл: уақытша табыс және күйреу
1472 жылы Мұхаммед Шайбани Түркістанға қайта оралып, Ноғай Ордасының әмірі Мұса мырзаның көмегімен Аркөк бекінісі мен Сығанақ қаласын басып алды. Алайда бұл уақытша жеңіс болды: Бұрындық сұлтан мен Махмұд сұлтан бастаған біріккен қазақ жасақтары Қаратаудағы Соғұнлық асуында Шайбани әскерін талқандады. Бұрындық Сығанақты қайтарып алды, ал Шайбани Маңғыстауға қашты.
Осылайша Сырдария жағасындағы қалалар қайтадан Қазақ хандығына өтті. Дегенмен бұл кезеңде хандыққа тек Шайбанимен ғана емес, Моғолстан хандары және Орта Азиядағы Әмір Темір әулетімен де күрес жүргізуге тура келді. Олардың да көздегені—Сырдария бойындағы ірі сауда орталықтарын өз ықпалына алу болатын.
Моғолстанның қысымы
1482–1485 жылдары Моғолстан ханы Жүніс әскермен Ташкент пен Сайрамды басып алды. Кейін XVI ғасырдың басында Жүністің ұлы Сұлтан Махмұд хан Отырарды алып, оны Мұхаммед Шайбаниға берді.
Қайта шабуылдар
Моғолстанның қолдауына сүйеніп және Отырарға ие болған Мұхаммед Шайбани Сауран мен Ясы (Түркістан) қалаларына қайта шабуыл жасап, оларды уақытша басып алды.
Бұрындықтың әрекеті
Қазақ ханы Бұрындық және Қасым мен Жәдік сұлтандар Мұхаммед Мәзит тарханның қолдауын алып, Созақ пен Сауранға әскери жорық жасады. Бұрындық Сауранды қайтарып, Отырарды қоршады, бірақ Сұлтан Махмұд хан Ташкенттен Шайбаниға көмек жіберген соң қоршау тоқтатылды.
Бітім және аумақтық бөлініс
Кейін Мұхаммед Шайбани хан қазақтармен бітім жасады. Келісім бойынша Отырар, Ясы, Аркөк, Бозкент және Түркістан аймағының бір бөлігі Мұхаммед Шайбаниға қарады. Ал Сығанақ, Сауран, Созақ қалалары Қазақ хандығының иелігінде қалды. Ташкент пен Сайрамды Моғолстан ханы Сұлтан Махмұд биледі.
Тарихи қорытындылар: мемлекеттілік пен этникалық тұтастану
Хандықтың саяси нәтижелері
Дешті Қыпшақты басып алуға ұмтылған күштерді бірінен соң бірін жеңіп, Сығанақ, Созақ, Сауран қалаларын саяси, шаруашылық және әскери тірек еткен қазақ хандары өз иеліктерін кеңейтіп, хандықтың нығаюына ықпал етті. Дешті Қыпшақта Қазақ хандары билігінің орнығуы Мұхаммед Шайбаниды кейбір тайпаларды ертіп Мәуереннахрға кетуге мәжбүрледі. Ол жерде Темір әулетінің билігін басып алып, Шайбани әулетінің негізін қалады.
Этникалық шекаралардың қалыптасуы
Сыр өңіріндегі қалалар мен олардың төңірегіндегі көшпелі жұрт мекендеген аймақтар, сондай-ақ Жетісу өлкесі үшін күрес барысында қазақ, өзбек, қырғыз, қарақалпақ халықтарының этникалық шекаралары біртіндеп айқындала түсті.
Қазақ хандығының құрылуына алып келген алғышарттар
Қорыта айтқанда, Қазақ хандығының құрылуына XV ғасырдың екінші жартысында Қазақстан жеріндегі екі мемлекеттің—Әбілхайыр хандығы (көшпелі өзбек мемлекеті) мен Моғолстанның—ішкі саяси ахуалы нақты жол ашты. Бұл мемлекеттерде көшпелі ақсүйек-сұлтандардың экономикалық күш-қуаты артып, әрқайсысы өз иелігінде жеке билік жүргізуге ұмтылды. Соның салдарынан феодалдық талас-тартыс күшейіп, біріккен мемлекеттік тұтастық әлсіреп, күйреуге бет алды.
Тарихтағы орны
- Қазақ хандығының құрылуы қазақ халқы тарихындағы аса маңызды оқиға болды: ол ұлан-байтақ өңірдегі ру-тайпаларды біріктіріп, халықтың шоғырлануына жағдай жасады.
- Қазақтың этникалық территориясын біріктіруде және байырғы дәуірден жалғасқан жеке ел болу жолындағы күресті шешуші кезеңге жеткізуде хандықтың рөлі айрықша болды.
- Жетісу жеріндегі ру-тайпалардың хандық қол астына негізінен бейбіт жолмен көшуі біртұтас мемлекеттіліктің орнығуына ықпал етті.
- XV ғасырдың екінші жартысында оңтүстік-шығыс Қазақстан халқының өлкедегі өзге аймақтармен шаруашылық, этникалық және саяси байланыстары жалғасып, нығая түсті.