Мәдениет туралы
Мәдениет ұғымы: мәні мен ауқымы
Мәдениет — кеңінен қолданылатын, күнделікті тұрмыста жиі айтылатын ұғым. Адамзат ертеден өмір сүріп келе жатқанындай, мәдениет те тарихтың тереңінен бастау алады.
«Мәдениет» сөзі толық мағынасында адамның өз қолымен, ақыл-ойымен жасаған және жасап жатқан дүниелерінің барлығын қамтиды. Ол жай ғана сауат ашу мен тазалық ережелерін сақтаудан бастап, өмірдің ең жоғары үлгілі шығармаларын тудыруға дейінгі кең өрісті білдіреді.
Негізгі ой: мәдениет — тарихи құбылыс; оның дәрежесі мен сипаты қоғамдық өмір жағдайларына қарай өзгеріп отырады.
Тарихи дәуірлердің алмасуы мәдениеттің мазмұны мен формаларына сөзсіз терең өзгерістер енгізеді. Сондықтан мәдениетті қоғамнан, саяси жүйеден және әлеуметтік тәжірибеден бөлек қарастыру мүмкін емес.
Қазақ қоғамындағы мәдени өзгерістер: тарихи контекст
Ұлы Қазан төңкерісіне дейін қазақ елі патшалық Ресейдің артта қалған отары саналды. Сол кезеңде қазақ арасында сауатты адамдар өте аз болды; театр, клуб сияқты мәдени орындар қалыптаспаған еді, қазақ тіліндегі кітап шығару да жүйелі жолға қойылмады. Мұның бәрі ұлттық мәдениет пен өнердің еркін дамуына кедергі келтірді.
Кеңес үкіметі орнағаннан кейін қысқа мерзім ішінде сауатсыздықты жою, білім беру жүйесінің негізін қалау, мәдени-ағарту мекемелерін және бұқаралық ақпарат құралдарының жұмысын ұйымдастыру сияқты маңызды шаралар жүзеге асырылды.
Қайшылықты нәтиже
Дегенмен, кеңестік саясаттың біржақтылығы одақтас республикалардың дәстүрлі мәдениетін, тілін және өнерін толыққанды дамытуға бағытталмады. Әсіресе қазақ халқының ана тілі, діні, әдет-ғұрпы ауыр қысым көрді. Халықтың кәсіби мәдениеті мен дәстүрлі өнері де әртүрлі деңгейде шектеулерге ұшырады.
Тәуелсіздік кезеңі және ауылдың рухани өмірін зерттеу
Тәуелсіздіктің алғашқы онжылдығын еңсерген Қазақстан үшін ХХІ ғасырдағы болашақтың маңызды шарттарының бірі — тұрақты даму. Осы тұрғыдан алғанда, соңғы жылдары ауыл тұрғындарының рухани өмірін зерттеуге ерекше назар аударыла бастады.
Ауылдың мәдени өміріндегі түбегейлі өзгерістер, қоғамдағы жаңа этникалық үдерістер, мәдениет пен тұрмыс саласындағы дәстүрлі және жаңа үрдістерді этнографиялық тұрғыда саралау өзгерістердің бағытын анықтауға мүмкіндік береді.
Зерттеу дәстүрі
Бұрынғы КСРО халықтарының рухани мәдениетіндегі өзгерістер кеңестік этнографтардың назарында болды. ХХ ғасырдың 1950–1960 жылдары «колхоз» тақырыбына арналған еңбектердің жарық көруі отандық тарих ғылымы үшін елеулі оқиғаға айналды: бұл қатарда Қазақстанды да қамтыған ұжымдық зерттеулер кездесті.
Өткен ғасырдың соңғы онжылдығында республика аймақтарының мәдени өміріне қатысты бірнеше кандидаттық диссертация қорғалды. Көп жағдайда зерттеулер ХХ ғасырдың 1970–1990 жылдарын қамтып, Солтүстік және Батыс Қазақстан өңірлерін қарастырды.
Оңтүстік Қазақстан: өңірлік ерекшелік және тарихи маңызы
Бұл мәтінде басты назар Оңтүстік Қазақстан өңірінің ХХ ғасырдың 1960–1980 жылдарындағы мәдени ортасына, мәдени-ағарту мекемелерінің материалдық-техникалық базасына, сондай-ақ ағарту жұмыстарының әдістері мен түрлеріне қысқаша шолу жасауға бағытталған.
Оңтүстік Қазақстан облысы 1932 жылғы 10 наурызда құрылды. 1962–1992 жылдары ол Шымкент облысы деп аталды. Аумағы — 117,3 мың км².
Тәуелсіз Қазақстанның тарихи-мәдени және этносаяси өмірінде бұл аймақтың орны ерекше. Өңірдің тарихы ежелгі, ортағасырлық, жаңа және қазіргі кезеңдермен тығыз сабақтасып жатыр. Сонымен бірге жергілікті қазақ халқының өзге этникалық топтардың арасында тығыз шоғырлануы да аймақтың әлеуметтік-мәдени келбетін айқындайды.
Елімізде алғаш қалыптасқан мәдени нысандардың даму жолы күрделі әрі қарама-қайшылықтарға толы тарихи кезеңдерден өтті. Соғыстан кейінгі «еркіндік» белгілері сырттай оң көрінгенімен, ауыл еңбеккерлері үшін ауыр еңбек, жоқшылық және әлеуметтік тұрмыстың төмендігі сияқты мәселелер сақталды; балалар мен әйелдер еңбегі де жиі мәжбүрлі сипат алды.
Білім беру жүйесіндегі өзгерістер және дағдарыс белгілері
ХХ ғасырдың 1950 жылдары жаппай жетіжылдық білім беру енгізілсе, 1960 жылдары — сегізжылдық, ал 1970 жылдары жаппай орта білім беру кеңінен орнықты. Алайда осы өзгерістермен қатар мектеп ісін дамытуда кемшіліктер де көбейді.
Тілдік ахуал
1955–1956 жылдары жалпы білім беретін мектептердің 43%-ы орыс тілінде жұмыс істеді және олар оқушылардың 66%-ын қамтыды.
Қазақ мектептерінің қысқаруы
1950–1970 жылдар аралығында қазақ мектептерінің саны 3891-ден 2577-ге дейін азайды.
Мектептегі оқу ісіндегі дағдарыс экономикалық саясаттағы және идеологиядағы бұрмалаушылықтардың да көрінісі болды. Мысалы, 1962 жылы Оңтүстік өңірдің ауыл мектептерінде жағдай төмен еді: 15 мектепте 5–8 сыныптар біріктіріліп оқытылды, ал 52 мектепте 9–10 сынып оқушылары бірігіп дәріс алды.
1970–1980 жылдары ауылдық жерде мектепке дейінгі мекемелердің саны қарқынды өскені байқалады.
Мәдени инфрақұрылым: мұражай, теледидар, театр
Қай заманда, қай қоғамда да елдің мерейі алдымен оның рухани байлығымен өлшенеді.
Мұражай ісі
Оңтүстік Қазақстан облысында мұражай ісінің дамуы ХХ ғасырдың бірінші ширегінде басталды. Аудан орталықтарында мұражайлар ашу ісі 1970 жылдан кейін ғана жүйелі қолға алына бастады.
Теледидардың таралуы
Қазақстанда теледидар 1950 жылдардың соңында ғана пайда болды, ал ауыл тұрғындары арасында кең таралуы негізінен 1970 жылдардан басталды.
Театр
Рухани азық беретін өнердің бір түрі — театр. Оңтүстік Қазақстанда кәсіби сахна өнерінің тууы, қалыптасуы және дамуы кеңестік кезеңде бастау алды; кейінгі жылдары өңірдің өзге аудандарында да жаңа театрлардың саны артты.
Ауыл және қала жастарының онжылдық мектептер мен техникумдарды тәмамдап, жоғары білім алуы кеңейген сайын, ауыл халқының тұрмыс мәдениетін жан-жақты көтеруге берік негіз қаланды.
Пайдаланылған әдебиеттер
- 1 М. П. Ким. «Коммунизм және мәдениет». Алматы, 1962 ж.
- 2 С. В. Кафтанов. «Алтыншы бесжылдықта социалистік мәдениеттің гүлденіп, көркеюі». Алматы, 1956 ж.
- 3 Н. Кузембаев. «Ауыл мен село халқының тұрмыс мәдениеті». Алматы, 1964 ж.
- 4 Т. Ғабитов. «Мәдениеттану». Алматы, 2001 ж.
- 5 Қ. Затов. «Мәдениеттану». Алматы, 2002 ж.
- 6 А. Медведев, Ф. Хлыстов. «Селолық советтердің мәдени-ағарту жұмысы». Алматы, 1954 ж.
- 7 Е. С. Абдраманов. «Оңтүстік Қазақстан ауылы тұрғындарының қазіргі кезеңдегі мәдени өмірі» (диссертация). 2004 ж.