Қазақша рефераттар

Оқыту технологиялары

Кіріспе: білім беру жүйесінің жаңғыруы және инновацияның қажеттілігі

Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында білім беру жүйесінің басты міндеті ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар, ғылым мен практиканың жетістіктері негізінде жеке тұлғаны қалыптастыруға және кәсіби шыңдауға бағытталған білім алу үшін қажетті жағдайлар жасау екені атап көрсетіледі. Сонымен бірге оқытудың жаңа технологияларын енгізу, білім беруді ақпараттандыру және халықаралық ғаламдық коммуникациялық желілерге шығу міндеттері айқындалады.

Осы міндеттерді жүзеге асыру мектеп ұжымдарының, әрбір мұғалімнің күнделікті ізденісін, жаңалыққа ашық болуын, өзгерістерге батыл қадам жасауын талап етеді. Қазақстанның әлемдік білім кеңістігіне кірігуі педагогика теориясы мен оқу-тәрбие үдерісіне нақты өзгерістер енгізумен қатар жүруде.

Қоғамдағы түрлі бағыттағы өзгерістер білім беру қызметіне жаңаша қарауды, қол жеткен нәтижелерді сыни тұрғыда бағалауды, жастардың шығармашылық әлеуетін дамытуды және мұғалімнің кәсіби іс-әрекетін жаңа талаптарға сай ұйымдастыруды қажет етеді.

Тәуелсіздік және білімнің стратегиялық рөлі

Тәуелсіз мемлекет құру — тарихи жетістік. Ендігі мақсат — Қазақстанның әлем кеңістігінде өркениетті ел ретінде танылып, экономикасы дамыған, әлеуметтік жағдайы жоғары, білімі мен ғылымы, өнері мен мәдениеті өркендеген мемлекетке айналуы. Бұл жолдағы мағыналы да маңызды жұмыстар — әр азаматтың ортақ борышы.

Сондықтан өмірдің жалғастырушысы — жас ұрпақты лайықты тәрбиелеп, сапалы білім беру бүгінгі күннің басты талабы. Қазіргі қоғамда әр мұғалім өз іс-әрекетіне қажетті өзгерістерді дер кезінде қабылдап, әртүрлі тәжірибелер мен жаңа әдіс-тәсілдерді дұрыс қолдана білуі тиіс.

Мектептегі оқу-тәрбие жүйесі, мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынас, оқытуды ұйымдастырудың жалпы қағидалары да заман талабына сай елеулі жаңаруды қажет етеді.

Инновациялық іс-әрекет: теория мен тәжірибедегі түйткілдер

Мектеп тәжірибесінде жаңаша жұмыс істеп, инновациялық технологияларды қолданып жүрген мұғалімдер бар. Алайда олардың пікірінше, жаңашыл әдіс-тәсілдерді іс жүзінде нәтижелі қолдану жолдарын жүйелеу, инновациялық үдерістердің педагогикалық негіздерін айқындау және оларды білім беруді дамытудың негізгі факторларына айналдыру оңай емес.

Инновациялық үдерісті зерттеу барысында жүйенің бір жағдайдан екінші жағдайға көшуі және жаңалықты енгізу процесін басқару мәселелері көптеген еңбектерде қарастырылғанымен, мектеп мұғалімдерінің инновациялық іс-әрекетін қалыптастырудың және оқу-тәрбие үдерісінде инновациялық әдіс-тәсілдерді қолданудың педагогикалық шарттары жеке мәселе ретінде жеткілікті деңгейде зерттелмегені атап көрсетіледі.

Бұл жағдай «ескі» мен «жаңаның» арасындағы әлеуметтік-педагогикалық қайшылықтарды, сондай-ақ педагогикалық қауымның жаңаны игеру мүмкіндіктері мен нақты жағдайының арасындағы алшақтықты анық көрсетеді. Демек, мұғалімдердің инновациялық іс-әрекетінің ғылыми-педагогикалық негіздерін меңгеруі — өзектілігі жоғары мәселе.

Білім беру реформасы және жаңа парадигма

Қазақстандағы білім беру жүйесін реформалаудың жаңа кезеңі «Қазақстан–2030» стратегиясында және мемлекеттік бағдарламаларда айқындалған идеяларды жүзеге асыруды талап етті. Бағдарламалар білім беруді қоғамның экономикалық әрі әлеуметтік ілгерілеуінің маңызды факторы ретінде қарап, ұлттық білім моделін дамыту, шығармашыл тұлға қалыптастыру, интеллектуалдық әлеуетті жинақтау сияқты мақсаттарды алға қояды.

Бұл ұстаным «жалпыға бірдей білім беру» моделінен «әр адамға таңдау бойынша білім беру» моделіне көшу идеясымен ұштасады. Сонымен бірге жалпы орта білім берудің жай-күйіне баға беріліп, оны ретке келтіру мен дамытудың шаралары мен басым бағыттары белгіленеді.

Қазақстандық білім беру моделінің берік болуы үшін оқушылардың санасына тарихи тамыр, рухани-адамгершілік қағидалар, азаматтық және отансүйгіштік идеялар, өзге халықтарға ізгі көзқарас сіңірілуі тиіс. Мақсат — тек білім мен дағдыларды меңгерген емес, азаматтық көзқарасы қалыптасқан, әлеуметтік белсенділігі жоғары, отаншыл тұлға тәрбиелеу.

Тұлғаға бағдарланған оқыту: жаңа педагогикалық ұстаным

Білім парадигмасының өзгеруі білім берудегі ескі мазмұнның орнына жаңасының келуімен қатар жүреді. Дәстүрлі объект–субъектілі педагогикадан тұлғаға бағытталған жаңа педагогикалық технологияларға көшу оқушыны оқу қызметінің субъектісі ретінде қарастыруды күшейтеді.

Мұндай жағдайда педагогикалық үдерістің маңызды құрамдасы — оқытушы мен оқушының тұлғалық-бағдарланған өзара әрекеті. Қазіргі парадигма баланың білім, білік, дағдысынан бұрын оның тұлғасын және білім алу арқылы дамуын алдыңғы орынға қояды.

Мектеп тәжірибесіндегі өзекті кемшіліктер

  • Білім сапасының төмендігі
  • Реформалар жүргізілгенімен, нәтижеліліктің жеткіліксіздігі
  • Нормативтік құжаттардың көптігі және орындалу сапасының төмен болуы
  • Оқушылардың өздігінен білім алу дағдысының әлсіздігі
  • Оқушы мен мұғалімнің бірлескен шығармашылық еңбегінің төмен деңгейі
  • Мектеп әкімшілігі тарапынан жаңаша жұмысқа ынталандырудың жеткіліксіздігі

Осы тұйықтан шығудың тиімді жолы — оқу-тәрбие үдерісіне инновациялық әдіс-тәсілдерді енгізу, оқушылардың білімге қызығушылығын арттыру және өздігінен ізденуге, шығармашылық еңбекке бағыттау.

Зерттеу бағыты: объект, пән, мақсат және болжам

Зерттеу объектісі

Мектептегі оқу-тәрбие үдерісі.

Зерттеу пәні

Мектептің оқу-тәрбие үдерісінде инновациялық әдіс-тәсілдерді пайдалану.

Зерттеудің мақсаты

Жалпы орта білім беретін мектептердің оқу-тәрбие үдерісінде оқытудың инновациялық әдіс-тәсілдерін пайдалануды теориялық тұрғыдан негіздеу, педагогикалық эксперимент арқылы тиімділігін тексеру, әдістемесін жасап практикаға енгізу.

Зерттеудің болжамы

Инновациялық әдіс-тәсілдерді пайдалану тиімді болады, егер оқушының жеке ерекшеліктері ескеріліп, саралап оқыту мен дамыта оқыту қағидалары жүйелі іске асырылса.

Ғылыми жаңалық және теориялық мән

  1. 1. Оқу-тәрбие үдерісінде инновациялық әдіс-тәсілдерді пайдаланудың педагогикалық-теориялық негіздері айқындалды.
  2. 2. Педагогикалық шарттардың өзара жүйелік бірлігінің моделі жасалып, негізгі бағыттары көрсетілді.
  3. 3. Инновациялық әдіс-тәсілдерді жүзеге асыру мүмкіндіктері, жолдары көрсетіліп, әдістеме жасалды.
  4. 4. Мұғалімдердің инновациялық педагогикалық технологияны меңгеру өлшемдері мен көрсеткіштері анықталды.

Практикалық мәні

Зерттеу материалдарын жалпы білім беретін мектептерде, педагогикалық колледждерде, педагогикалық жоғары оқу орындарында және мұғалімдердің біліктілігін арттыру жүйесінде пайдалануға болады. Зерттеу нәтижелері мектептің оқу-тәрбие жұмысы практикасына енгізілді.

Зерттеудің кезеңдері және дәлелділігі

I кезең (1996–1999)

Материалдар жинақталып жүйеленді, ғылыми аппарат анықталды, мақсат-міндеттер мен әдістер нақтыланды. Философиялық, педагогикалық және оқу-әдістемелік әдебиеттер талданды. Гуманитарлық пәндерді оқытуда инновациялық әдіс-тәсілдерді қолданған озат тәжірибелер зерттелді.

II кезең (1999–2001)

Инновациялық әдіс-тәсілдерді қолданудың бағыттары мен жолдары нақтыланып, оқушылардың ғылыми көзқарасын, оқуға қызығушылығын және жауапкершілігін арттыруға бағытталған тәжірибелік жұмыстар жүргізілді. Озат мектептер мен жаңашыл мұғалімдердің іс-тәжірибесі зерттеліп, тәжірибелік-эксперименттік жұмыс ұйымдастырылды.

III кезең (2001–2003)

Нәтижелер жүйеленіп, деректер статистикалық өңдеуден өтті. Әдебиеттер тізімі реттелді. Нәтижелердің негізділігі теориялық-тәжірибелік талдау және мектеп практикасы арқылы тексерілді.

Зерттеу базасы және апробация

Тәжірибелік-эксперименттік жұмыс М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетінде, «Әулие Ата» университетінде және Тараз қаласындағы №5, №43, №45 мектептерде, сондай-ақ Жамбыл ауданындағы «Жеңістің 30 жылдығы» атындағы орта мектепте жүргізілді. Нәтижелер конференциялар, семинарлар, курстар және әдістемелік кеңес отырыстарында талқыланып, жарияланған мақалалар мен әдістемелік құралдарда көрініс тапты.

Диссертация құрылымы және негізгі бөлімдердің мазмұны

Диссертация кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімі мен қосымшалардан тұрады. Кіріспеде зерттеудің өзектілігі, мақсаты, объектісі мен пәні, болжамы, міндеттері, әдіснамалық негізі, жетекші идеясы, зерттеу әдістері мен кезеңдері беріліп, ғылыми жаңалығы және практикалық мәні сипатталады.

Бірінші бөлімде оқытудың мәні, тиімді жаңа әдістері және педагогикалық технология түрлері ашылып, оларды оқу-тәрбие үдерісінде қолданудың теориялық негіздері айқындалады. Екінші бөлімде дамыта оқыту, деңгейлеп оқыту, модульдік және блок-модульдік оқыту технологияларының қолданылу жолдары көрсетіліп, тәжірибелік-эксперименттік жұмыстың нәтижелері мазмұндалады.

Қорытындыда болжамды дәлелдейтін негізгі нәтижелер мен тұжырымдар беріліп, әдістемелік ұсыныстар ұсынылады және мәселені одан әрі зерттеудің бағыттары айқындалады. Қосымшада жаңа педагогикалық технологияларды енгізуге қатысты сауалнамалар мен тест сұрақтары қамтылады.

Оқытудың инновациялық әдіс-тәсілдері және әдістеменің орны

«Қазақстан–2030» стратегиялық жолдауында болашақ ұрпақтың жауапты, жігерлі, білім өрісі биік, денсаулығы мықты, бірнеше тілді меңгерген, өз елінің патриоттары болып қалыптасатыны туралы идеялар білімнің қоғамды алға бастайтын құдіретті күш екенін айқындай түседі. Жас мемлекеттің болашағы — бүгінгі мектеп оқушылары. Сондықтан оларға бірдей талап қоя отырып, табиғи қабілеттері мен нақты мүмкіндіктерін анықтап, соған негіздеп оқыту — өзекті міндет.

Қандай оқыту жүйесі болмасын, белгілі бір әдістемеге сүйенеді. Әдістеме жан-жақты әрі орынды қолданылса, тақырып мазмұны ашылып, оқушылардың меңгеруі жеңілдейді. Әдістеме өздігінен қалыптаспайды: ол ұстаздың көпжылдық тәжірибесімен, күнделікті сабақ беру үдерісімен тығыз байланыста дамиды.

Білім беру қызметкерлерінің алдына қойылған негізгі міндеттердің бірі — оқытудың әдіс-тәсілдерін үнемі жетілдіру. Лекция, семинар, практикум, конференция, іскерлік ойын сияқты тәсілдерді дәстүрге енгізу мұғалімнің өзін-өзі дамыту және өзін-өзі тәрбиелеу мақсатын бір арнаға тоғыстырады. Тәуелсіздік кезеңіндегі қоғамдық өзгерістер әлемдік озық тәжірибеге негізделген оқу-тәрбие жүйесінің қалыптасуына ықпал етті.

Мектеп — өсіп келе жатқан ұрпақтың рухани жаңарып, дамуына тірек болатын негізгі орта. Сондықтан оқушылардың ой-өрісін, ұлттық мәдениетін, ұлттық рухы мен сана-сезімін дамытуда тәрбие жүйесіне инновациялық іс-әрекеттерді енгізу маңызды нәтижелерге жеткізеді. Қазіргі ғылыми-техникалық прогрестің жедел дамуы жағдайында оқытудың мазмұны мен әдістерін жаңарту арқылы білімді әлемдік стандарттарға жақындату қажеттілігі арта түсуде.

Жарияланған еңбектер (тақырып бойынша)

  1. 1) «Қазақ тілін оқыту» (оқу құралы). Алматы, 2001. 225 б.
  2. 2) «Оқуға арналған мәтіндер» (авторлық бірлестікте). Алматы, 2001. 148 б.
  3. 3) «Дидактикалық материалдар» (авторлық бірлестікте). Алматы, 1995. 142 б.
  4. 4) «Орыс аудиторияларында септік жалғауларын оқыту». Ізденіс, 2002. 236–240 б.
  5. 5) «Іс қағаздарын қазақша жазып үйренейік» (авторлық бірлестікте). Ұлт тағылымы, 2002. №1. 120–125 б.
  6. 6) «Оқу-тәрбие үдерісіндегі инновациялық әдіс-тәсілдер үдерісі». Халықаралық конференция материалдары, Шымкент, 2003. 118–122 б.
  7. 7) «Оқу-тәрбие үдерісінде оқытудың инновациялық әдіс-тәсілдерін пайдалану жолдары». Ізденіс, 2004. №1.
  8. 8) «Шағын комплектілі мектептерде сабақ кестесін құру». Бастауыш мектеп, 2004. №2. 57–60 б.
  9. 9) «Мектептің оқу-тәрбие үдерісіне инновациялық технологияларды енгізу жолдары» (оқу-әдістемелік құрал). Тараз, 2004. 68 б.
  10. 10) «Оқыту тиімділігі — озық технологияларда». Қазақстан мектебі, 2004. №1. 28–29 б.
  11. 11) «Оқу-тәрбие үдерісінде инновациялық әдіс-тәсілдерді пайдалану — заман талабы». Ғылыми конференция материалдары, 2004. 162–163 б.
  12. 12) «Инновациялық оқытудың педагогикалық шарттары». Ғылыми-әдістемелік конференция жинағы, 2004. 146–148 б.