Қазақ хандығының жойылуы.
1718 жылы қазақтың ұлы ханы Әз Тәуке қайтыс болғаннан кейін Қазақ хандығында ішкі енжарлық күшейіп, жүздер ұсақ иеліктерге жіктеліп ыдырай бастады. Осы әлсіреуді жоңғар ақсүйектерінің шапқыншылығы тереңдете түсті. «Ақтабан шұбырынды» қасіреті Қазақ хандығының күш-қуатын күрт құлдыратты.
Әбілқайырдың таңдауы және Ресейге бет бұру
Осы кезеңде Кіші жүз ханы Әбілқайыр өзіне қараған елдің бір бөлігін (шамамен 40 мың адамды) бастап батысқа қарай ауып, Ресей патшасына бағыныштылық туралы ант берді. Бұл қадам сыртқы қауіптің күшеюі жағдайында жасалған саяси таңдау болды.
Абылай хан және ел тұтастығы үшін күрес
Жоңғар шапқыншылығына қарсы шайқастарда жанқиярлық ерлігімен танылған Абылай хан қазақтың елдік еркін қорғау жолында қажырлы күрес жүргізді. Оның мақсаты — Қазақ хандығын біртұтас, іргелі ел ету, бытыраңқы жүздерді саяси тұрғыдан ұйыстыру болды.
Күрестің бағыты
Абылай хан жоңғар ақсүйектерімен ұзаққа созылған қарсыластықта қазақ жасақтарын ұйымдастырып, сыртқы қауіпке бірлескен қарсылықты күшейтуге ұмтылды.
Дипломатиялық амал
Қиын тарихи кезеңде Абылай сыртқы державалармен қатынаста елдің мүддесін сақтауға тырысып, саяси тепе-теңдікке негізделген қадамдар жасады.
Мәтіндегі дерекке сай, Абылайдың жоңғарларға қарсы күресі Цин империясы (мәтінде «Ежен хан») жүргізген жорықтармен астасып жатты. Ежен әскері жоңғарларды жеңуде, Абылай да атсалысқан. Жоңғар өңірі тыныштандырылғаннан кейін, 1757 жылы Абылай Қазақ хандығы атынан арнайы хат жолдап, елші жіберіп, Ежен ханға бағыныштылық білдірді.
Маңызды түсіндірме
Мәтінде Цин билігінің қазақтарды «сырттай емелдеу» (жанама басқару) саясатын қолданғаны айтылады: бағыныштылықты формалды түрде қабылдап, бодандық сипатындағы қатынасты рәсімдеу арқылы ықпалын күшейтуге ұмтылған.
Ресей бекініс шептері және отарлау тіректері
Ресей патша өкіметі 1731 жылы Әбілқайыр бастаған Кіші жүзді өз қоластына қаратқаннан кейін қазақ жеріне ішкерілей еніп, жеткен жеріне қамал-бекіністер сала бастады. Бұл шептер Ресейдің отарлау саясатының негізгі тірек пункттеріне айналды.
Бекініс желілерінің негізгі бағыттары
Виский шебі
XVIII ғ. 30–40 жж.
Қазіргі Верхний Уральск маңынан Звериноголовский қамалына дейін, жалпы ұзындығы шамамен 770 км. Құрамына Қаракөл, Грутоярский, Виский және өзге де қамалдар кірді.
Ертіс шебі
Омбы—Семей—Өскемен
Омбыны Семей және Өскеменмен жалғаған, ұзындығы шамамен 930 км болатын әскери желі.
Есіл шебі
1752–1755 жж.
Тобылдағы Звериноголовский қамалынан Ертіске дейін созылған, ұзындығы шамамен 562 км. Бұл шеп Виский шебін Ертіс шебімен байланыстырды.
Осылайша, Ресей қосып алған территорияларда қамал шептері мен қалалар тұрғызып, әкімшілік-әскери ықпалын біртіндеп орнықтырды.
Хандық биліктің әлсіреуі және жойылуы
XIX ғасырдың басында Қазақ хандығы жойылуға бет алды. Кіші жүздің кейінгі хандарының бірі Айшуақ 1805 жылы қартайып, биліктен тайды. 1812 жылы тағайындалған Кіші жүздің соңғы ханы Шерғазының билігі елге толық өтпеді.
Орта жүздегі дағдарыс
1781 жылы Абылай хан қайтыс болғаннан кейін Орта жүз де ыдырай бастады. Оның орнына отырған Уәли 1818 жылы қайтыс болды. Орта жүздің екінші ханы Бөкей (Барақ сұлтанның баласы) де 1818 жылы дүниеден өтті.
Уәли қайтыс болған соң, баласы Ғұбайдолла інісі Жантөрені Еженге елші етіп жіберіп, әкесінің орнына хандыққа бекітуді талап етті. 1823 жылдың желтоқсанында Ежен хандығы Ғұбайдолланы хан етіп тағайындады. 1824 жылғы 2 мамырда Іледегі әскери уәзір оның хандық куәлігін алып, Уәли ханның қазасына ақтық салып баруға шықты. Алайда бұл хабарды естіген Ресей патша өкіметі әскер жіберіп, Ғұбайдолланың алдынан шыққандарды бөгеп, таққа отыру рәсімін өткіздірмеді. Келер жылы Ғұбайдолла інісі Сарыбай арқылы хандық куәлігін алдырды.
Ежен әулетінің жылнамалары бойынша, 1799 жылы Ханқожа (Әбілпейіздің орнына отырған ұлы) қайтыс болғанда оның орнына баласы Жанқожаны, ал 1826 жылы Тоғым хан қайтыс болғанда орнына баласы Алтынсарыны тағайындағаны жазылады. Сондай-ақ мәтінде Жұңгоның Ежен хандығы Қазақ хандығының елшілерін 1930 жылға дейін қабылдап отырғаны айтылады. Дегенмен XIX ғасырдың 20-жылдарында саяси, шаруашылық және әскери тұрғыдан әлсіреген Цин билігінің Ресейге қарсы тұрар қуаты қалмай, бұл қатынастардың көбі ресми сипаттағы ғана рәсімге айналды.
Ұлы жүз және Қоқан ықпалы
XIX ғасырдың басында Ұлы жүз қазақтары Орта Азияда күшейген Қоқан хандығының шапқыншылығына ұшырады. Қоқан ханы Әлім тұсында (1801–1809) оның бектері Сайрам, Шымкент қалаларын және осы өңірдегі бірқатар жерді, сондай-ақ Ұлы жүздің Ұзынағашқа дейінгі аумағын, Талас алқабын және Орта жүздің Ташкент пен Арыс өзені аралығындағы қоныстарын жаулап алды.
Әлім ханның мұрагері Омархан (1809–1822) тұсында қоқандықтар Қазақ хандығының ескі астанасы Түркістанды да өзіне қаратты. Нәтижесінде Ұлы жүз қазақтары арасындағы хандық билік жойылып, Қоқан хандығына тәуелді болды.
1822–1824: хандық институттың тоқтатылуы
XIX ғасырдың 20-жылдары Ресей өкіметі хандық басқаруды жойып, ел басқаруды ресейлік әкімшілік тәртіпке жақындатуға кірісті. 1822 жылы Орта жүзде, 1824 жылы Кіші жүзде хандық билік жойылды.
Орта жүздегі жаңа құрылым
«Сібір қырғыздары туралы жарлыққа» сәйкес Орта жүз аумағы 8 сыртқы округке бөлініп, оларды аға сұлтандар басқарды.
Төменгі буындар
Әкімшілік бөлініс ретінде ауыл, болыс, округ жүйесі енгізіліп, басқару лауазымдары белгілі мерзімге сайланатын тәртіппен реттелді.
Қорытынды нәтиже
Осы реформалардың салдарынан Қазақ хандығы біржола жойылды. Мәтіндегі есеп бойынша Қазақ хандығы 1456 жылдан 1820 жылға дейін, яғни 364 жыл өмір сүрді.
Қазақ хандығының тарихи маңызы
Қазақ хандығы қазақтардың өз алдына жеке халық болып қалыптасу үдерісін аяқтауға ықпал етті. Ол қазақтың тілін, әдебиетін, мәдениетін орнықтыруда және тарихи сананың қалыптасуында маңызды орын алды.