ФАРАБИ ТРАКТАТТАРЫНДАҒЫ БІЛІМ

ӘОК 323 (001) (574)

Ж. Исахметұлы, Тараз мемлекеттік педагогикалық институты (Тараз қ.)

Әл‑Фараби трактаттарындағы білім, тәрбие және адамгершілік-гуманизм мәселелері

Қазіргі дүниені дұрыс танып-білу, жақсы өмір жолын саналы таңдау және жаңа мыңжылдықта білім мен тәрбиені, адамгершілік пен ізгілікті дамыту үшін әр дәуірдің озық идеялары мен қағидаларына сүйену маңызды. Мұндай ойлар Орта ғасырларда Батыс пен Шығыстың көптеген ғұламаларының еңбектерінде көрініс тапты: Ибн Рушд (Аверроэс), Я. А. Коменский, Н. Макиавелли, Ибн Халдун, Ибн Сина, Әл‑Бируни және басқалар. Сол ой титандарының бірегейі — қазақ топырағынан шыққан ғұлама ғалым-философ Әл‑Фараби.

Бақытқа жетудің шарты: білім мен игілік

Әл‑Фарабидің 948 жылы Мысырда жазылған «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары туралы трактатында» адам әрекетінің түпкі мақсаттарының бірі — бақытқа жету екені айтылады. Ойшылдың пайымдауынша, бұл мақсатқа тек білім мен игіліктің нәтижесінде ғана қол жеткізуге болады.

Тәрбие ғылымға негізделуі тиіс: еңбек тәрбиесінің теориясы

Әл‑Фараби тәрбиені, соның ішінде еңбек тәрбиесін, ғылымға негізделген жүйе ретінде қарастырды. Ол ғылымды тарихи үдеріс деп түсіндіріп, «ғылым — жүйелі түрде құрылған білімнің жоғары формасы» деген мазмұнда анықтама береді. Сонымен бірге оқу-ағарту, тәрбие және еңбек мәдениеті туралы ілім қалыптастырды.

Еңбек тәрбиесінің теориясын қалыптастыруда ойшыл антик дәуірінің теоретиктері Платон мен Аристотельдің тұжырымдарына сүйенді. Ол теорияны ішкі құрылымы логикалық байланысқан біртұтас білім жүйесі ретінде қарастырып, педагогикалық тұрғыдан бұл — оқушыға сапалы тәртіп, саналы білім беру және пайдалы қоғамдық еңбекке баулу дегенді білдіреді.

Адам және еңбек: материалистік ұстаным

Әл‑Фараби адамды табиғат дамуының ең жоғары сатысына көтерілген, еңбек құралдарын жасап, өз қажетіне жарата білген, түсінікті сөз сөйлейтін саналы қоғам мүшесі ретінде сипаттайды. Материалистік бағытты ұстанған ойшылдың пікірінше, адам еңбек ету нәтижесінде жоғары деңгейге көтеріледі.

Оқыту мен тәрбиенің мақсаттары: әдіске сүйенген жүйе

«Тәрбиені неден бастау керек» және «Философияны үйрету үшін алдын ала не білу керек» еңбектерінде Әл‑Фараби ғылымды, оқу-ағартуды меңгеру, білім мен тәрбие алу, еңбекке үйрену және философияны игеру — бәрі де тәрбие әдістерімен тікелей байланысты екенін ғылыми тұрғыда дәлелдеуге ұмтылады. Осы негізде ол оқыту мен тәрбиелеудің мақсаттарын жеке-жеке айқындап, оларды жүйелі түрде негіздейді.

«Ғылымдар тізбесі» және «Ғылымдардың шығуы» еңбектерінде ғылымдарды үйренудің ретін белгілеп, тәрбиенің, соның ішінде еңбек тәрбиесінің тарихи тағылымын болашақ ұрпаққа үлгі-өнеге ретінде қалдырады.

Ұстаз мәртебесі және қоғамды ақылмен басқару

Әл‑Фараби жас ұрпаққа тәлім-тәрбие беріп, еңбекке үйрететін, еңбек тәрбиесін қалыптастыратын ұстаз еңбегін айрықша жоғары бағалайды. Оның ойынша, тәрбиеші — «мәңгі нұрдың қызметшісі».

Осы тұста ойшыл еңбекке ерекше мән береді: еңбек қана адамды жануарлар дүниесінен айырып көрсететінін ғылыми тұрғыда дәлелдеуге тырысады. Ол қоғам өмірі үшін ең қажеттілердің бірі — материалдық тұтыну қажеттіліктері екенін алға шығарып, бұл мәселе төңірегіндегі теріс көзқарастарды жоққа шығарады.

Заң, әділет және қоғамдық келісім: тәрбиенің рөлі

Әл‑Фараби адамдардың өзара келісіп, тіл табысуы қажет деп есептейді. Әділеттіліктің орныққан нормалары мен әмбебап заңдардың керектігін ескерте отырып, заңдардың қоғамда жүзеге асуы тәрбие арқылы мүмкін болатынын дәйектейді. Оның пайымдауынша, еңбексіз заң да, қоғам да ілгері дами алмайды.

Ойшылдың заңның күші туралы пайымдарынан қоғамдық келісім идеясының алғашқы ұшқындарын байқауға болады. Бұл бағыттағы ойлар Еуропада кейінірек кеңінен өріс алды. Кейбір шығармаларында Әл‑Фараби өз дәуіріндегі қоғамды ашық айтпай, астарлап сынап, озбырлық пен қаталдықты ақыл мен адамгершілік, еңбек тәртібі қағидаларының бұрмалануымен түсіндіреді.

«Фарабидің энциклопедиясы»: ғылымдарды жүйелеу және еңбек мәдениеті

Еңбек және еңбек тәрбиесінің ғылыми негіздерін қолдану тұрғысынан XII ғасырда жазылған «Фарабидің энциклопедиясы» айрықша маңызды. Бұл еңбек ғылым тарихында трактат ретінде ерекше орын алды және «Ғылымдар энциклопедиясы», «Ғылымдар реті», «Ғылымдар классификациясы» сияқты атаулармен Шығыс пен Батысқа ертеден мәлім болды.

Бұл еңбектің құндылығы — еңбек заңдылықтарын, еңбек адамының жұмысқа саналылықпен әрі ұқыптылықпен қарауын, өндірісті дамыту мен еңбек өнімін арттыруды, жеке адамның еңбекке құштарлығы мен ынта-жігерін көтеруді көздейтін бағдарларымен айқындалады.

Жаратылыстану, математика және «адамды адам еткен — еңбек»

Әл‑Фараби жаратылыстану ғылымының дамуына да елеулі үлес қосты. Ол математиканы жаратылыстанудың басты саласы деп санады. «Теориялық арифметикаға қысқаша кіріспе» еңбегінде құбылыстардың табиғи әлем ауқымында дамитынын негіздеуге ұмтылады.

Оның логикалық еңбектерінде де еңбек пен еңбек тәрбиесінің дамуына қатысты тұжырымдар ұшырасады. Әсіресе «Ғылымдар тізбесі», «Алмагеске түсініктеме», «Астрология», «Философияны үйрену үшін не білу керек» сияқты еңбектерінде еркін еңбектің мәні мен маңызын талдап көрсетеді.

Этика және этнопедагогика: дәстүрді біліммен ұштастыру

Әл‑Фараби мұрасында этнопедагогика да маңызды орын алады. Ол этиканы жақсылық пен жамандықты ажыратуға мүмкіндік беретін ғылым ретінде қарастырса, этнопедагогиканы халықтың әдет-ғұрып, салт-дәстүрін кейінгі ұрпаққа жеткізетін ілім деп бағалады. Бұл арнаға оқу, білім алу және тәрбие беру мәселелерін де енгізді.