Қазақша рефераттар

Шығарманың тілі

Оқу-әдістемелік кешен туралы қысқаша мәлімет

Пән

Ежелгі дәуір әдебиеті

Бағдарламалар

  • 5В011700 — Қазақ тілі мен әдебиеті
  • 5В012100 — Қазақ тілінде оқытпайтын мектептердегі қазақ тілі мен әдебиеті

Басылым

Құжат: ПОӘК 042-18-29.1.703-2013
№1 басылым: 05.09.2013
Көлемі: 68 бет
Семей, 2013

Мазмұны

  1. Глоссарий
  2. Дәріс сабақтарының мазмұны
  3. Тәжірибелік сабақтардың мазмұны
  4. Оқытушының басшылығымен орындалатын жұмыстар
  5. Студенттің өз бетімен орындайтын жұмыстары
  6. Өзін-өзі тексеруге арналған тест сұрақтары
  7. Емтихан сұрақтары

Глоссарий: негізгі ұғымдар

Төмендегі терминдер ежелгі дәуір әдебиетін оқуда жиі кездесетін базалық түсініктерді нақтылауға көмектеседі.

Томирис

  • Сақтардың патшайымы.
  • Парсы әскерінің шапқыншылығына қарсы елін қорғау идеясын жырлаған шығарма атауы ретінде де қолданылады.

Алып Ер Тоңға

  • Тұран елінің билеушісі, сақ әскерінің қолбасшысы ретінде танылған тарихи тұлға.
  • Сақ дәуірінің қаһармандық жыры.

Көг өлшемі

Түркі тайпаларының байырғы поэтикалық өлшемі. Көне түркі поэзиясында құрылымы көбіне а-а-а-ә, б-б-б-ә, в-в-в-ә тәрізді үлгілермен беріледі.

Атилла (Еділ)

  • Батыс ғұн империясының әміршісі, әскери қолбасшы.
  • Еділ батырдың жорықтарын баяндайтын қаһармандық жырдың атауы ретінде кездеседі.

Бәйіт

Екі тармақтан тұратын өлең шумағы. Низами мен Науаи дастандары бәйіт үлгісінде жазылған.

Ғазал

Кемінде үш, көбіне он екі бәйіттен түзілетін, бірыңғай ұйқасы бар өлең түрі. Түркі әдебиетінде ғазалдың әйгілі шебері — Әлішер Науаи. Қазақ поэзиясында бұл түрге Ақан сері мен Әсет ақын назар аударған (мысалы, Ақан серінің «Көңіл тілегі»).

Мәснәуи

Араб тіліндегі «қосарланған» ұғымынан шыққан. Араб, парсы, түркі әдебиеттеріндегі қос тармақты шумақтарға негізделген өлең түрі. Фирдоусидің «Шахнамасы», Низамидің «Хамсасы» осы үлгіде кең қолданылған.

Наме

Шығыс поэзиясындағы эпистолярлық жанрдың бір түрі; хат үлгісінде жазылады (мысалы, Мәжнүннің Ләйләға, Шырынның Фархадқа хаттары). Сонымен қатар «кітап», «дастан», «өлеңмен жазылған шығарма» мағынасын да береді: «Шахнаме», «Бабырнаме», «Оғызнаме».

Кодекс Куманикус

Латынша атауы «Кумандардың кітабы» дегенді білдіреді. Қыпшақ тіліне қатысты жинақ, сөздік сипатындағы еңбек.

Шежіре

(Араб. шаджара) Халық құрамындағы тайпа-рулардың тегін таратып, туыстық дәрежесін айқындайтын тізбе.

Дәріс 1. Сақтардың қаһармандық дастандары

Мақсаты

«Алып Ер Тоңға» және «Шу» дастандарының негізгі тақырыптарын, ерекшеліктерін, зерттелуі мен насихатталуын түсіндіру.

Жоспар

  1. Сақтар — көшпенділер
  2. «Алып Ер Тоңға» дастаны
  3. «Шу» дастаны

Сақтар — көшпенділер

Сақтар — ежелгі түркілердің арғы ата-тегі саналған тайпалар. Олар б.з.б. бірінші мыңжылдықта қазіргі Қазақстан, Орта Азия және Шығыс Түркістан аумағын мекендеген. Көне грек тарихшылары сақтарды скифтер немесе азиялық скифтер деп атаған. Парсы деректерінде сақ, сақа, саға атаулары кездеседі; осыған орай елді «Сахстан» деп те жазған. «Авестада» сақтар мен олардың мекені Тұр деп аталады, ал Фирдоусидің «Шахнамасында» сақтар елі Тұран ретінде беріледі. Қытай деректерінде олардың отаны Тукиу деп ұшырасады.

Геродот мәліметтерінде көшпелі сақтардың Евксин (Қара теңіз) мен Азов теңізі арасындағы ұлан-ғайыр өлкені үш мың жылдай бұрын мекендегені айтылады. Б.з.б. IX–III ғасырлар аралығында этникалық құрамның қалыптасуына кемерлер, массагеттер, асылар, дахтар сияқты тайпалар қатысқан.

Дерек пен көркемдік түйісетін тұс

Гомер «Одиссеяда» теңіз жағалауындағы кемерліктер туралы жырлайды — бұл жолдар сақтардың көне әлемдегі танымал бейнесін аңғартады.

Біз ақыры терең мұхитқа жеттік,
Қалың тұмандар арасынан өттік.
Жағалауда кемерліктер тұрады екен,
Күн шұғылалы Гелиосқа қарай кеттік. — Гомер, «Одиссея», II жыр (үзінді)

Шырақ батыр туралы сюжеттік дерек

Парсы патшасы Дарий I сақ еліне қалың қолмен тұтқиылдан шабуыл жасайды. «Шырақ» дастанында сақтардың басқыншылыққа қарсы қаһармандық күресі тарихи аңыздар негізінде жырланған. Дастан толық күйінде сақталмаған, бізге негізгі сюжеттік желісі прозалық нұсқа түрінде жеткен.

Бұл сюжет туралы мәліметті б.з.б. II ғасырда өмір сүрген грек тарихшысы Полиэн «Соғыс тактикасы» кітабында келтіреді. Онда сақ әміршілері Омарг, Саксфар, Оамирис жауға қарсы күрес амалдарын кеңесетіні айтылады.

Түйін

Бұл материал сақ дәуірі туралы әдеби мәтіндерде тарихи факт пен аңыздық баяндаудың қатар жүретінін көрсетеді.

«Алып Ер Тоңға» дастаны: тұлға және дәстүр

Негізгі сипат

Түркі халықтарының арғы тегі саналатын сақтар тарихынан сыр шертетін көне қаһармандық жыр. Бүгінге толық мәтіні емес, жалпы сюжеті мен үзінділері ғана жеткен.

Басты қаһарман

Алып Ер Тоңға — Тұран елінің билеушісі, сақ әскерінің қолбасшысы, елдің көреген көсемі ретінде бейнеленеді. Парсы дәстүрінде оны Афрасиаб деп те атаған.

Терминдердің мәні

Алып — күшті, батыр, қаһарман ұғымын білдірген; кей кезеңде әскери титул ретінде қолданылған. Ер — батырлық, жаужүректік мәнін білдіреді (мысалы, Ер Тарғын, Ер Қосай).

Жоқтау дәстүрінің сабақтастығы

«Алып Ер Тоңғаға жоқтау» үлгісі мыңдаған жылдар өтсе де, кейінгі қазақтың батырлық жырлары мен жыраулар поэзиясындағы жоқтау-сарындармен үндеседі.

Үзінді

Алып Ер Тоңға өлді ме?
Опасыз дүние қалды ма?
Заман өшін алды ма?
Енді жүрек жыртылар...

Бектер аты болдырып,
Қайғы оларды солдырып,
Меңді жүзі сарғайып,
Запыран рең сүртілер...

Зерттеулер мен дереккөздерге сүйену

Дастанның сюжеттік желісін айқындауда Махмұт Қашқаридің «Диуани лұғат-ат түрк», Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік», Рашид ад-дин Фазлуллахтың «Мәжмә ат-тауарих», Әбу Райхан әл-Бирунидің «Сувар әл-ақалим» сияқты еңбектері пайдалы дерек береді. Сонымен бірге Түркия зерттеушілері Б. Аталай, Р. Арат, И. Ертайлан, Ф. Көпрүлүзаде, Н. Банарлы еңбектері де осы тақырыпты толықтырады.

«Шу» дастаны: тарихи кеңістік және эпостық бейне

«Шу» дастаны — түркі тектес халықтардың арғы тегі саналатын сақтардың шежіресін аңызға айналған тарихи деректер арқылы жырлаған ерлік эпосы. Оны дұрыс пайымдау үшін б.з.б. төрт мыңыншы жылдың орта шенінде Шу өзені маңында болған оқиғаларға қатысты деректерге назар аудару қажет.

Берел қорымынан табылған археологиялық олжалар (ат әбзелдері, мифологиялық құс пен аң бейнелері) сақ-ғұн дәуіріндегі дүниетаным мен көркемдік жүйені тануға мүмкіндік береді. Зерттеушілердің айтуынша, ол кезеңде гректер, парсылар, қытайлар ер-тұрманды білмеген; ал сақ-ғұн жырларында батырдың мінген аты киелі, құдіретті күш иесі ретінде бейнеленеді.

Иран тарихшылары сақтарды үш топқа бөліп қарастырған. Арал теңізі төңірегі, Қаратау мен Жетісу, Яксарт (Сырдария) пен Оксус (Әмудария) аралығын мекендеген сақтарды парсылар Тьяй-пара-дарая («теңіздің арғы жағындағылар») деп атаған.

Өзін-өзі тексеру сұрақтары

  1. Сақтар қай жерлерді мекендеген?
  2. «Алып Ер Тоңға» дастанының негізгі сюжеттік желісі қандай?
  3. «Дүлей қара күш иесі» деген мағына қай атауға қатысты қолданылады?
  4. Алып Ер Тоңғаның түркі тарихындағы рөлі жоқтауда қалай көрінеді?
  5. «Алып Ер Тоңға», «Шу», «Атилла» дастандарындағы кейбір түсініксіз тұстарды нақтылауға қандай деректер мүмкіндік береді?

Әдебиеттер

  • Келімбетов Н. Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі. 1996.
  • Қыраубаева А. Ежелгі дәуір әдебиеті. 2001.
  • Келімбетов Н. Қазақ әдебиеті бастаулары. 1998.
  • Айдаров Ғ. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. 1986.
  • Дербісалиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. 1995.
  • Жолдасбеков М. Асыл арналар. 1986.
  • Қоңыратбаев Т. Көне мәдениет жазбалары. 1991.
  • Өтенияз. Атилла. 2000.
  • Өміралиев Қ. Оғыз-қоғам эпосының тілі. 1988.
  • Марғұлан Ә. Ежелгі жыр, аңыздар. 1985.
  • Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. 1988.
  • Ақыжанов М. Қазақтың тегі туралы. 1962.

Дәріс 2. Түркі жазба жәдігерліктері: Күлтегін және Тоныкөк жырлары

Мақсаты

Күлтегін мен Тоныкөк жырларының жанрлық табиғатын түсіндіру, сондай-ақ М. Әуезовтің бұл жырларға берген бағасын таныстыру.

Жоспар

  1. Түркі жазба ескерткіштері
  2. Күлтегін және Тоныкөк жырлары

Түрік қағандығы және руна жазуы

Орта Азия мен Қазақстан аумағында патриархалды-феодалдық қатынастар қалыптасып, ежелгі феодалдық мемлекеттер құрыла бастады. Солардың бірі — Түрік қағандығы (552–745). «Түрік» термині алғаш рет 542 жылы аталады. Бастапқыда «түрік» этнонимі белгілі бір адамның шонжар топтан немесе әскери ақсүйектерден шыққанын білдірген.

Түрік қағанаты тұсында түркі тілі ұлан-ғайыр өлкедегі негізгі тілге айналды. Ерте кезеңнің өзінде көне түрік таңбаларына ұқсас жеке жазу жүйесі қалыптасты: геометриялық пішіндегі 38 таңбадан тұратын бұл жазу түркі тілінің фонетикалық ерекшеліктерін дәл беруге мүмкіндік жасады. Кейін бұл жазу руна жазуы деп аталды. «Рун» сөзі скандинав тілдерінде «құпия, ашылмаған сыр» ұғымымен байланыстырылады.

Орхон–Енисей аңғарынан табылған мәтіндерді ұзақ уақыт ешкім оқи алмады. Жазудың кілтін В. Томсен 1893 жылы ашты.

Күлтегін және Тоныкөк жырлары: жанрлық талас

Күлтегін, Білге қаған, Тоныкөк мәтіндері — 1250 жыл бұрын құлпытастарға қашалған әдеби жәдігерліктер. Олардың жанры туралы екі түрлі көзқарас қалыптасқан: бір тарап оны дәлме-дәл тарихи жазба деп таныса, екінші тарап поэзиялық туынды деп қарайды.

М. Әуезов пікірі

М. Әуезов бұл ескерткіштерде эпостық баяндау сазы басым екенін, шайқас суреттері мен батырлық ерліктің шежіресі мол екенін атап көрсетеді.

И. В. Стеблева Орхон мәтіндерінің поэзиялық сипатын ырғақ, буын, екпін жүйесі арқылы дәлелдеп, өлшемнің әрі буынға, әрі екпінге негізделетінін көрсетті. Сонымен бірге аллитерацияның (дауыссыз дыбыстардың үндесе қайталануы) көркемдік әсерді күшейтетіні байқалады.

Мысал (үзінді және аударма)

Қырқыз, құрықан, отуз татар.
Қытай, татабу қоп йағы ерміс.
Қаңым қаған...
Қырық артуқ иіті йолы сүлеміс

Қырғыз, құрықан, отыз татар,
Қытай татабы — бәрі жау еді.
Әкем қаған осынша (жауға)
Қырық жеті рет аттанды.

Тоныкөк жыры туралы

Тоныкөк жыры — көлемді туынды: 313 өлең жолы, құлпытаста 62 руна жолына сыйған. Зерттеушілер оқиға желісін 14 циклге бөліп, әр циклдің басталу, өрістеу, қорытынды бөлімдерден құралатынын көрсетеді.

Өзін-өзі тексеру сұрақтары

  1. «Түрік» термині тұңғыш рет қай жылы аталды?
  2. «Түрік» этнонимі алғашқы кезде нені білдірді?
  3. Күлтегін қай жылдары өмір сүрген?

Әдебиеттер

  • Келімбетов Н. Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі. 1996.
  • Қыраубаева А. Ежелгі дәуір әдебиеті. 2001.
  • Келімбетов Н., Қанафин Ә. Түркі халықтары әдебиеті. 1996.
  • Келімбетов Н. Қазақ әдебиеті бастаулары. 1998.
  • Айдаров Ғ. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. 1986.
  • Дербісалиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. 1995.
  • Жолдасбеков М. Асыл арналар. 1986.
  • Диваев Ә. Тарту. 1992.
  • Қоңыратбаев Т. Көне мәдениет жазбалары. 1991.
  • Марғұлан Ә. Ежелгі жыр, аңыздар. 1985.

Дәріс 3. «Қорқыт ата кітабы»

Мақсаты

Рухани мұраның зерттелуі мен насихатталуын, Қорқыт туралы аңыз бен ақиқаттың арақатынасын, шығармадағы дидактикалық-философиялық толғаныстарды меңгерту.

Жоспар

  1. Қорқыт туралы аңыз бен ақиқат
  2. Қолжазба нұсқалары: зерттелуі, аудармалары
  3. Композициялық құрылысы

Қорқыт тұлғасы және дереккөздер

Қорқыт ата — түркі халықтарына ортақ ұлы ойшыл-кемеңгер, жырау, күйші, қобызшы. Ол туралы мәліметтер бізге үш арна арқылы жеткен:

  • ел аузындағы аңыздар;
  • тарихи шежірелер;
  • «Қорқыт ата кітабы».

Шығарманың маңызы

«Қорқыт ата кітабы» — түркі тектес халықтардың ежелгі тарихын, тұрмысын, әдет-ғұрпын, салт-санасын және ақындық дәстүрін танытатын эпикалық әрі тарихи мұра.

Таралу кеңістігі

Қорқыт хикаялары VII–VIII ғасырларда Сырдария бойын мекендеген оғыз-қыпшақ тайпалары арасында туып, сан ғасыр бойы ұрпақтан ұрпаққа тараған құнды рухани қазына ретінде сақталған.

Аңыздың өзегі

Аңыздардың бірінде Қорқыт ата ажалдан қашып, мәңгі өмірді іздейді. Сол үшін желмаясына мініп, дүниенің төрт тарапын шарлайды. Бұл мотив шығармадағы уақыт, тағдыр, өмір мен өлім туралы философиялық толғаныстардың өзегіне айналады.