ҚХР-мен қарым-қатынастар
Кіріспе
Қытай Халық Республикасымен (ҚХР) қарым-қатынастар Орталық Азия мемлекеттерінің сыртқы саясатындағы негізгі бағыттардың бірі. Бұған ортақ шекараның болуы, шығыс көршінің айтарлықтай экономикалық әлеуеті және оның халықаралық аренадағы, әсіресе Азия кеңістігіндегі, салмағы себеп. Сондықтан аймақтағы егемен республикалардың Қытаймен тұрақты, өзара құрметке негізделген достық қатынастар орнатуға мүдделі болуы заңды.
Қатынастардың іргелі қағидаттары
Ынтымақтастық теңдік, өзара мүдделілік және ішкі істерге араласпау принциптері негізінде құрылуы тиіс. Орталық Азияның жас мемлекеттері ҚХР-мен көпвекторлы байланыстарды ең алдымен территориялық тұтастық пен қауіпсіздік, экономикалық даму және ішкі саяси тұрақтылық үшін қолайлы сыртқы жағдайларды қамтамасыз ету құралы ретінде қарастырады.
Қытай мүдделері және аймақтың стратегиялық маңызы
Өз кезегінде, Орталық Азия Қытайдың экономикалық және қауіпсіздік мүдделері шеңберіне кіреді. Аймақтағы республикалармен байланыстарды нығайту — ҚХР сыртқы саясатының маңызды міндеттерінің бірі. Қазіргі кезеңде ҚХР шекараларына жақын аумақтарда АҚШ әскери базаларының болуы жағдайында Пекин үшін Орталық Азия бағытының маңызы артты.
Синьцзян факторы
Қытай саясатына ықпал ететін негізгі факторлардың бірі — аймақтың Қытайдың салыстырмалы түрде тұрақсыз өңірі саналатын Синьцзян Ұйғыр автономиялық ауданымен шекаралас болуы.
Ортақ шекара және этникалық жақындық
ҚХР мен Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан арасындағы шамамен 3000 км-ге созылған шекараның екі жағында да қазақ, қырғыз, өзбек, ұйғыр, тәжік және дұңған сияқты мұсылман халықтарының өкілдері тұрады.
Пекин Орталық Азия республикаларының тәуелсіздік алуының «демонстрациялық әсері» Синьцзян халқының көңіл-күйіне ықпал етуі мүмкін деп қауіптенді. Бұл алаңдаушылық Шығыс Түркістан (ұйғырлардың СУАР-ды атауы) тәуелсіздігі үшін күрескен қозғалыстардың аймақтың жаңа мемлекеттерінен қолдау күтуімен де байланысты болды. Алайда мұндай жоспарлар іске аспады.
Экономикалық өлшем: нарықтар, тауарлар және ресурстар
Қытайдың Орталық Азияда, соның ішінде Қазақстанда да, елеулі экономикалық мүдделері бар. Байланыстар орнатудың алғашқы кезеңдерінен-ақ бұл елдердің нарықтарында орнығу қытай дипломатиясының маңызды міндеттерінің бірі ретінде қарастырылды. Кейбір жағдайларда Қытайдың сауда өкілдіктері өңір астаналарында елшіліктерден бұрын ашылғаны да айтылды.
Нарық конъюнктурасы нені өзгертті
- Өндіріс көлемдерінің қысқаруы және Ресейден келетін тауарлардың азаюы
- Халықтың сатып алу қабілетінің төмендеуі
- Нәтижесінде жергілікті нарықтардың қытайлық жаппай тұтыну тауарларымен толығуына мүмкіндік
Қазіргі уақытта қарқынды экономикалық дамуды бастан кешіріп отырған Қытай аймақтың шикізат ресурстарына, әсіресе энергетикалық қорларға, айрықша назар аударуда.
Дипломатиялық қатынастардың орнауы және шекара мәселесі
Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін ҚХР Орталық Азия республикалары мен Қазақстанның егемендігін таныған алғашқы мемлекеттердің бірі болды. 1992 жылғы 3 қаңтарда Қытай үкіметі Қазақстанмен дипломатиялық қатынастар орнатылғанын, ал келесі кезеңде — 7 ақпанға дейінгі аралықта — Өзбекстан, Тәжікстан, Қырғызстан және Түрікменстанмен де ресми қатынастар жолға қойылғанын мәлімдеді.
Шекаралық келіссөздердің өзектілігі
Байланыстарды нығайту барысында шекара мәселесін шешудің маңызы ерекше болды. Бұрын Қытайдың КСРО-ға, сондай-ақ Орталық Азияның үш республикасына қатысты шекаралық талаптар қойғаны белгілі. Бұл мәселе негізінен Ресей мен егемендік алған шекаралас мемлекеттердің (Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан) бірлескен делегациясы және Қытай арасындағы келіссөздер арқылы 1990-жылдардың бірінші жартысы — ортасында шешімін тапты.
Қазақстан–Қытай қатынастары: жетекші бағыт және құқықтық база
ҚХР-мен көпжақты қарым-қатынастарды дамыту тұрғысынан Орталық Азия республикалары ішінде Қазақстан ерекше орын алады. Екі елдің жоғары деңгейдегі басшылары арасындағы кездесулер жиілігі салыстырмалы түрде жоғары.
1993 жылғы декларация
Н. Назарбаевтың ҚХР-ға ресми сапары нәтижесінде 1993 жылғы қазанда қабылданған Қазақстан Республикасы мен ҚХР арасындағы достық қатынастар негіздері туралы декларация Алматы мен Пекиннің бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған ынтымақтастықты нығайту ниетін айқындады.
2002 жылғы келісім
Ішкі істерге араласпау қағидаты сияқты мемлекетаралық қатынастардың базалық принциптері 2002 жылғы желтоқсанда қол қойылған Қазақстан Республикасы мен ҚХР арасындағы достық және ынтымақтастық туралы келісімнің негізіне айналды.
Қазақстанның жоғары деңгейдегі өкілдері Тайваньды Қытайдың ажырамас бөлігі ретінде қарастыратынын бірнеше рет мәлімдеді, ал Қытай Қазақстан дипломатиясының бірқатар бастамаларын қолдап келеді. Соның ішінде Н. Назарбаев ұсынған Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңесті (СВМДА) шақыру бастамасы аталады. Қолдаудың мысалы ретінде ҚХР басшысы Цзян Цзэминьнің 2002 жылғы маусымда Алматыда өткен СВМДА мүше елдері басшыларының жиналысына қатысуын келтіруге болады.
Құжаттық негіз
Жалпы алғанда, Қытай–Қазақстан өзара байланыстарының шарттық-құқықтық базасын әртүрлі деңгейдегі 105 құжат пен екіжақты келісімдер құрайды.
Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан және Түрікменстанның Қытаймен қарым-қатынастарының негізінде де достық пен ынтымақтастық саласындағы өзара мүдделілік жатыр. Бұл мемлекеттердің әрқайсысы ҚХР-мен басты салалардағы қатынастарды реттейтін көптеген келісімдер мен өзге де ресми құжаттар арқылы байланыс орнатқан.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері
Бұл жұмыстың мақсаты — Қытайдың сыртқы саясатындағы Орталық Азияға қатысты ұстанымдары арқылы оның бүкіл аймақ қауіпсіздігіне ықпалын анықтау және осы ықпал негізінде қарым-қатынастардың болашақ даму перспективасын көрсету.
Негізгі міндеттер
- Қытайдың қазіргі сыртқы саясатындағы Орталық Азия республикаларының орны мен рөлін анықтау
- Қазақстан және Орталық Азия елдерінің Қытаймен сыртқы саяси байланыстары мен ынтымақтастығының даму барысын талдау, оның ықтимал теріс қырларын көрсету
- Аймақтық қауіпсіздік мәселелерін, қауіпсіздік жағдайлары мен шараларын зерттеу, Қытаймен ынтымақтастық дамуына шолу жасау және Қытай ықпалын қарастыру
- Сауда, мұнай-газ секторындағы қатынастардың және заңсыз қытайлық миграцияның қауіпсіздікке ықпалын ашып көрсету
Дереккөздер мен әдебиеттерге шолу
Жұмысты дайындау барысында деректер мен әдебиеттер кең көлемде пайдаланылды. Қ. Тоқаевтың «Под стягом независимости» еңбегінен Қазақстан–Қытай қатынастарының алғашқы бес жылындағы жетістіктер туралы мәліметтер алынды. Бұл деректер екі ел арасындағы сауда-экономикалық қатынастардың дамуы, ынтымақтастықтың негізгі бағыттары және Қытайдың сауда-инвестициялық басымдықтары жөнінде ақпарат береді.
К. Сыроежкиннің «Современный Синьцзян и его место в Казахстано-Китайских отношениях» еңбегінде және «Китайские сюрпризы» мақаласында Қытайдың мұнай-газ импортындағы экспансиясының ықтимал теріс салдары қарастырылып, Қазақстан және Орталық Азия нарықтарында орнығу себептері талданады. Автор Қытайдың геосаяси жағдайын саралап, оның энергетикалық әлеуеті мен ішкі тұрақсыздық факторларын көрсетеді және осы факторлардың аймақтық қауіпсіздікке ықпалын сипаттайды.
Қосымша дереккөздер
Н. Назарбаевтың «Критическое десятилетие» еңбегі Қазақстанның экономика және ынтымақтастық саласындағы жетістіктерін сипаттап, Қазақстанның Орталық Азиядағы орны мен геосаяси жағдайын көрсетеді. Сонымен қатар қазақстандық және қытайлық газет-журнал материалдары да кеңінен қарастырылды.