Шын мәнісінде эпидемиология пәні медицинаның бір жеке тармағы ретінде адамдардың жұқпалы ауруларын зерттейтін ғылым
Эпидемиология пәні және анықтамасы
«Эпидемиология» термині халық арасындағы құбылыстарды зерттейтін ғылым деген мағынаны білдіреді. Бастапқы кезеңде бұл ұғым көбіне қауіпті жұқпалы аурулардың (оба, тырысқақ, сүзек және т.б.) таралуын сипаттауға қолданылды.
Қазіргі түсінік бойынша, эпидемиология — медицинаның дербес саласы ретінде адамдардағы жұқпалы аурулардың пайда болуы, таралуы және дамуының заңдылықтарын зерттейтін, сондай-ақ олардың алдын алу және күресу шараларын негіздейтін ғылым.
Нақты анықтама
Эпидемиология — адам қоғамындағы жұқпалы аурулардың пайда болуы, таралуы, даму заңдылықтарын зерттеп, профилактика мен қарсы әрекет ету шараларын әзірлейтін ғылым.
Даму тарихы: негізгі кезеңдер
Ежелгі тәжірибелер және алғашқы түсініктер
Ертедегі Шығыс Азия халықтары жұқпалы аурулардың мәні туралы кейбір мағлұматтарға ие болған. Мысалы, алапестің жұқпалы екенін біліп, науқастарды қоғамнан оқшаулаған немесе арнайы орындарға орналастырған.
Қытайда үш мың жылдан астам уақыт бұрын шешекке қарсы егудің ерте түріне ұқсас әдіс қолданылғаны айтылады.
Антикалық болжамдар
Жұқпалы ауруларды тірі қоздырғыштар тудыруы мүмкін деген ой алғаш рет Гипократ және басқа да грек ғалым-философтарының еңбектерінде болжам ретінде кездеседі.
Қайта өркендеу дәуірі және ғылымның нақтылануы
Қайта өркендеу дәуірінен бастап жұқпалы аурулардың табиғаты туралы еңбектер кең тарай бастады. Бұл бағытта италиялық ғалым Джироламо Фракастороның және ағылшын зерттеушісі Томас Сиденхэмнің (1624–1689) еңбектері ерекше аталады.
Вакцинацияның бастау алуы: Э. Дженнер
Микробиология ғылымы қалыптаспай тұрған кезеңде ағылшын дәрігері Эдвард Дженнер (1749–1823) шешекке қарсы сиыр шешегінің материалы арқылы егу тәжірибесін ұсынды. Кейін бұл әдістің қауіпсіз әрі тиімді екені дәлелденіп, профилактиканың жаңа дәуірін ашты.
XVIII ғасырдағы Ресей мектебі және Д. Самойлович
XVIII ғасырда Ресейде жұқпалы аурулармен күресу жолдары айтарлықтай дамыды. Бұл бағытта орыс ғалымы Даниил Самойловичтің (1724–1810) еңбегі ерекше. Ол эпидемиологияның негізін қалаушылардың бірі ретінде бағаланады.
XIX ғасыр: бактериология дәуірі
XIX ғасырды бактериология дәуірі деуге болады. Луи Пастер, Роберт Кох және Илья Мечниковтың ірі жаңалықтары эпидемиология ғылымының дамуына зор үлес қосты.
Осы кезеңде Г.Н. Минх және О.О. Мочутковский (1845–1903) бөртпе сүзек пен қайталама сүзектің жұғу арқылы таралу жолдарын дәлелдеуге айтарлықтай үлес қосты.
XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы: жетістіктер кезеңі
Бұл уақыт аралығы эпидемиология ғылымының ең табысты кезеңдерінің бірі саналады. Р.Н. Габричевский дифтерияны емдеуде қан сарысуын қолданды, сондай-ақ жаншау (скарлатина) және безгекке қатысты зерттеулер жүргізді.
Кеңес дәуірі: теориялық мектептердің қалыптасуы
Кеңес одағы кезеңінде эпидемиология теориясының дамуына А.В. Громашевский, В.А. Башин, И.И. Елкин, В.Д. Беляков, И.Қ. Қарақұлов, И.И. Кереев, П. Шляхов, Ю.В. Литвин және басқа да ғалымдар елеулі үлес қосты.
Олардың ішінде Л.В. Громашевскийдің эпидемиология заңдылықтары туралы тұжырымдары мен эпидемиялық процесс туралы ілімі, сондай-ақ Б.Л. Черкасскийдің эпидемиялық процесті әлеуметтік-экологиялық тұрғыдан қарастыру концепциясы ерекше орын алады.
Эпидемиологияның мақсаты
Халық арасындағы жұқпалы аурулардың пайда болуы мен таралу себептерін түсіндіру үшін эпидемиялық процестің теориялық және тәжірибелік қырларын толық ашып көрсету, сол арқылы аурудан сақтану және күресу шараларын ғылыми тұрғыдан дәлелдеу.
Нәтижеге бағыт
Мақсат — тек сипаттау емес, алдын алу мен бақылауды дәлелді негіздеу.
Эпидемиологияның міндеттері
- Жұқпалы аурулардың пайда болуын, дамуын және реттелу механизмдерін зерттеу.
- Аурудың алдын алу және күресу әдістерін іздестіру.
- Әзірленген шараларды практикада қолдану және тиімділігін бағалау.
Түйін
Эпидемиология — жұқпалы аурулардың заңдылықтарын түсіндіру арқылы қоғамдық денсаулықты қорғауға бағытталған қолданбалы ғылым.