Екінші бағыт - көмірсутек шикізатын өңдеу
Қазақстанда жасыл химия үрдісінің бастау алуы
2013 жылдың 30 мамырында Елбасының Жарлығымен Қазақстан Республикасының жасыл экономикаға көшу тұжырымдамасы қабылданды. Ендігі міндет — осы тұжырымдама аясында жүйелі, кешенді жұмыстарды нақты іске айналдыру.
Басым бағыттар
- су ресурстарын орнықты пайдалану;
- өнімділігі жоғары ауыл шаруашылығын дамыту;
- энергия үнемдеу және энергия тиімділігін арттыру;
- электр энергетикасын дамыту;
- қалдықтарды басқару жүйесін жетілдіру;
- ауаның ластануын азайту және экожүйелерді сақтау;
- тиімді басқару мен реттеу тетіктерін күшейту.
Бұл шаралардың барлығы да ғылымның, инженерлік ойдың және кәсіби мамандардың тікелей қатысуынсыз толыққанды жүзеге аспайды. Әсіресе, олардың бір бөлігі жасыл экология, жасыл агрономия және жасыл химия бағыттарымен тікелей байланысты. Сондықтан жасыл экономиканы осы салаларсыз іске асыру мүмкін емес.
Жасыл химияның екі өзегі
1) Қалдық пен қосалқы заттарды қайта өңдеу
Экологиялық тұрғыдан қауіпті қосалқы заттарды, сондай-ақ пайдаланылған реагенттерді қайта өңдеу — қоршаған ортаға түсетін салмақты азайтудың тікелей жолы.
2) Қауіпті зат түзілмейтін технологиялар
Екінші бағыт — экологиялық қауіпті заттар мүлде түзілмейтін немесе қолданылмайтын жаңа (не жетілдірілген) үдерістерді жасап, оларды өндіріске енгізу.
Қоғамдағы қайшылықты көзқарас
Химияға қатысты түсінік әрқилы. Алайда химия өндірісіне қарсы шығатын адамның өзі де химиялық өнімдерсіз күнделікті тіршілігін елестете алмайды: қолданатын ұялы телефондардың пластик бөлшектері мен құрамындағы көптеген элементтер, киім-кешек, ыдыс-аяқ, кеңсе тауарлары — бәрі де химия өнеркәсібімен байланысты. Демек, химия өмірдің барлық саласына терең енген.
Өнеркәсіп, экологиялық жүктеме және нақты деректер
Қазақстандағы химия және металлургия салаларының бірқатар ірі кәсіпорындары Өскемен, Лениногор, Балқаш, Жезқазған, Теміртау, Қарағанды, Ақтөбе, Шымкент, Тараз қалаларында шоғырланған. Бұл өңірлерде ауаның ластану деңгейінің жоғары болуы жиі байқалады; ластағыштардың бір бөлігі қауіптілігі жоғары класқа жатады.
Ластану ауқымы туралы
Аэрокосмостық мәліметтер бойынша, кейбір кәсіпорындардың әсер ету аймағы ластану көзінен 60 км қашықтыққа дейін созылуы мүмкін. Қалалардың бірқатарында ауыр металдардың мөлшері зияны жоқ жоғары концентрация (ЗЖЖК) деңгейінен бірнеше есе асып түскені айтылған.
Маңызды ескертпе
Мұндай жағдайлар көбіне ұзақ жылдар бойы экологиялық талаптар, соның ішінде жасыл химия қағидалары жүйелі түрде енгізілмеген кезеңдерде қалыптасты.
Қазіргі уақытта жасыл экономикаға бетбұрыс жасалған кезеңде елімізде жасыл химияны дамыту ісі жанданып келеді.
Химия, биология және медицина: байланыс тереңдеп келеді
Ағза үшін маңызды элементтер
Адам ағзасының тіршілігі үшін маңызды элементтерге кальций, магний, калий, натрий, темір, сондай-ақ органогендер — күкірт, фосфор, көміртек, азот, оттек, сутек жатады. Бұл элементтердің химиялық қасиеттерін зерттеу, олардың қандай реакцияларда қандай әсер беретінін түсіндіру — химия мамандарының зерттеу нысаны.
Соңғы жылдары саламатты өмір салтын ұстану мәдениеті кеңінен тараған сайын, адамдардың өз ағзасына қызығушылығы артты. Бұл үрдіс химия ғылымының медицинамен тоғысқан тұстарын күшейтіп, жаңа зерттеулерге жол ашып отыр.
Ресурстар тапшылығы жағдайындағы міндет
Пайдалы қазбалардың, мұнай мен металл кендерінің қоры азайып, ал халық саны өсіп келеді. Тұтыну көлемі артқан сайын қолжетімді шикізаттағы бағалы элементтердің үлесі төмендейді. Сондықтан химиялық өнеркәсіп қауіпті компоненттерді қоспай, қауіпті қалдық шығармай, қоршаған ортаға зиян келтірмей жұмыс істеуге міндетті.
Индустриялық-инновациялық даму және химия саласының орны
Ел экономикасының негізгі қозғаушы күші — әртараптандыру. Оған жетудің маңызды тетігі ретінде үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасы қарастырылады: ол экономиканың тұрақты өсімін қамтамасыз етуге, бәсекеге қабілеттілігін арттыруға және ғылыми-технологиялық жобаларды қолдауға бағытталған.
Тарихи сабақтастық
Кеңес дәуірінің 1960-жылдарында химия өнеркәсібін дамытуға ерекше басымдық беріліп, Қазақстанның әр өңірінде зауыттар мен фабрикалар салынды. Сол кезеңде Ә.Б. Бектұров, Б.А. Бірімжанов, Д.В. Сокольский, М.И. Усанович, О.А. Сонгина сияқты ғалымдар ғылыми мектептердің негізін қалап, зерттеулердің қарқынын арттырды.
Қазіргі стратегия
Бүгінде индустриялық-инновациялық даму стратегиясының бір бөлігі химия өнеркәсібін күшейтуге бағытталған. Қазақстанда бұл дамуды шартты түрде екі негізгі бағыт бойынша сипаттауға болады.
Екі бағыт: минералды және көмірсутек шикізатын өңдеу
1) Минералды шикізатты өңдеу
Минералды тыңайтқыштар, каустикалық сода, хлор, күкірт қышқылы сияқты негізгі химиялық өнімдерді өндіру үшін ірі кәсіпорындар жұмыс істейді: Қазфосфат ЖШС, ҚазАзот ЖШС, Еврохим ЖШС, «Каустик» АҚ және басқалары.
Металдар мен қорытпаларды өндіруде металлургия кәсіпорындары — «Миттал Стил Теміртау», «Қазақмыс» АҚ, «Қазмырыш» АҚ және кен байыту-өңдеу кешендері маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар химия өнеркәсібін дамытудың операторлары арқылы Тараз қаласында арнайы экономикалық аймақ құру бастамасы жаңа серпін беруі ықтимал.
2) Көмірсутек шикізатын өңдеу
Мұнай-газ секторы мен мұнай химиясы — индустриялық-инновациялық бағдарламаның маңызды бағыты. Бір жылда өндірілетін мұнай мен газ көлемі жоғары болғанымен, өңдеу қуатының жеткіліксіздігі мен терең өңдеудің әлсіздігі толық технологиялық циклді қалыптастыруды тежейді.
Осыған байланысты әлемдік деңгейдегі мұнай-химия өндірістерін құруға бағытталған инвестициялық жобалар қарастырылады: газ-химия кешендері, ароматты көмірсутектер, синтетикалық каучук, битум өндірісі.
Мұнай өнімдері тапшылығы: себеп және шешім
Қазақстан мұнайға бай болғанымен, мұнай өнімдеріне тапшылық кезең-кезеңімен байқалып отырады. Негізгі себеп — өндірілетін мұнай көлемімен салыстырғанда ішкі өңдеу үлесінің төмендігі. Сондықтан үкімет мұнай өңдеу зауыттарын жаңғыртып, өңдеу тереңдігін арттыруға күш салуда.
Сонымен бірге экологиялық талаптар күшейіп келеді: мұнай өнімдерінің қоршаған ортаға әсері төмен болуы тиіс. Осы тұрғыдан мұнай өңдеу және мұнай-химия кешендерін дамыту өзектілігін арттырады.
Битум, жол құрылысы және қолданбалы зерттеулер
Мұнай-битумды жыныстар: пайдаланылмаған әлеует
Елімізде таза мұнай қорынан бөлек мұнай-битумды жыныстар да едәуір көлемде кездеседі. Бұл — әдетте 50–100 м тереңдікте жататын, құрамындағы битум мөлшері 15–30% шамасындағы табиғи шикізат. Бірқатар кен орындары жеке меншік иелігінде болғанымен, жүйелі өндіру мен өңдеу жүргізілмей келеді.
1980-жылдары академик Н. Нәдіров жетекшілік еткен зерттеулер бұл бағыттың маңызын көтерген еді. Қазіргі таңда мұнай-битумды жыныстарды жол-құрылыс саласына қайта енгізудің тиімді жолдарын іздестіруге арналған зерттеулер өзектілігін қайта табуда.
Жасыл химия: ғылым ғана емес, ұстаным
Жасыл экономикаға көшу туралы шешімдер қабылданған кезеңде (соның ішінде EXPO–2017 сияқты халықаралық оқиғалардың күн тәртібімен қабысқан тұста) жасыл химияның мүмкіндігі ерекше байқалады. Соңғы жылдары әлемде химиялық заттарды өндіруге жаңа көзқарас қалыптасты: қалдықты азайтып, қоршаған ортаға зиян келтірмей өнім шығаруға бағытталған тәсілдер кеңінен тарауда.
Екі жақты мәні
- Ғылым саласы ретінде — қауіпсіз және тиімді технологияларды жобалайды.
- Философия ретінде — химиктің күнделікті зерттеуінде басшылыққа алатын жауапты ұстанымын қалыптастырады.
Экология мен жасыл химияның айырмасы
Экология қоршаған ортаның ластану көздерін айқындайды және салдарын талдайды. Ал жасыл химия баламалы қауіпсіз технологияларды ұсынып, ластанудың алдын алудың нақты химиялық-инженерлік шешімдерін іздейді. Екеуі бір бағытта қызмет еткенімен, бір сала емес.
Жасыл химияның қолданбалы бағыттары
Технологиялық тәсілдер
- өсімдік шикізатынан биоотын өндіру;
- үдерістерді еріткішсіз жүргізу (аса жоғары критикалық қысымдағы сығылған көмірқышқыл газы немесе өзге газдарда);
- катализаторларды кеңінен қолдану;
- табиғи газдан сұйық отын алу.
Ғылыми әзірлемелердің мысалдары
Баламалы энергия көзі ретінде көмірден сұйық мотор отындарын алу, сондай-ақ өсімдік текті шикізаттардан бірқатар фармацевтикалық препараттарды әзірлеу және өндіріске енгізу жолдары қарастырылып келеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасының жасыл экономикаға көшу тұжырымдамасы. 2013 жыл, 30 мамыр.
- ҚР Президентінің баспасөз қызметінің мәлімдемесі. Париж, 22 қараша, 2012 жыл.
- upload.wikimedia.org/wikipedia/kk/442/Expo2017
- Қазақстан Республикасы Президенті Н. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы: «Қазақстан — 2050» стратегиясы: қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты. Астана, 14 желтоқсан, 2012 ж.
- Навстречу зеленой экономике: пути к устойчивому развитию и искоренению бедности. Обобщающий доклад для представителей властных структур. ЮНЕП, 2011. — 52 б.