Шоқан Уалихановтың ағартушылық идеялары.
Шоқан Уәлихановтың ағартушылық идеялары
Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов (1835–1865) — қазақтың ұлы ағартушысы-демократы, ғұлама ғалымы, шығыстанушы, тарихшы, этнограф және фольклорист. Ол қазақ мәдениеті мен әдебиеті тарихында айрықша орын алады. Қысқа ғұмырында ғылымда орасан жетістіктерге жетіп, замандастары — орыс достары мен ғалымдарын ерекше таң қалдырды.
Замандастарының бағасы
«…Шоқан Уәлиханов шығыстану әлемінің үстінен құйрықты жұлдыздай жарқ ете қалды. … Бірақ Шоқанның мезгілсіз өлімі біздің бұл үмітімізді үзіп кетті».
Белгілі ғалым әрі саяхатшы П. П. Семенов-Тян-Шанский Уәлихановты «ұлттық аймақтардың ішінде ең оқыған, білімді адамдардың бірі» деп бағалаған.
Білім жолы және ғылыми қызығушылығының қалыптасуы
Шоқан алғашқы білімін ауыл мектебінен алып, арабша сауатын ашты. 1847–1853 жылдары сол кезеңдегі Сібірдегі ең алдыңғы қатарлы оқу орындарының бірі — Омбы кадет корпусында оқыды. Бұл оқу орнын «ағарту ісі мен патриотизмнің дәнін себуші» деп атаған; оның түлектері арасында Г. Н. Потанин, Я. М. Ядренцев, А. Ф. Анненский сияқты танымал тұлғалар болды.
Корпуста оқып жүргенде-ақ Шоқан география, тарих, әдебиетке айрықша бейімділігін танытып, көп оқыды. Туған өлкесін зерттеуге ерте ден қойып, ауыз әдебиеті үлгілерін жазып алып отырды, қазақ даласының тарихын зерделеуге талпынды, тарихи-архитектуралық ескерткіштердің суреттерін салды.
«Шоқанды арман алыстағы жұмбақ қырғыз елдеріне, Тянь-Шань, Тибет тауларының баурайына апарды… Ол тіпті мектеп қабырғасында-ақ саяхатшылық қызметке даярланды… 14–15 жасында корпустың оқытушылары оны болашақ зерттеуші, ғалым ретінде таныды».
Саяхаттар мен экспедициялар: дерек жинау мектебі
Алғашқы қызметі және өңірлік зерттеулер
Кадет корпусын бітірген соң Шоқан әуелі Сібір казактары әскерінің кавалерия полкінде, кейін Батыс Сібір генерал-губернаторының кеңсесінде қызмет атқарып, халқына қызмет ету туралы арманын жүзеге асыруға кірісті. 1854–1857 жылдары Жетісу, Тарбағатай, Орталық Қазақстан және Қырғызстан жеріне сапар жасап, бірқатар зерттеу жұмыстарын жүргізді. Осы кезеңде ол П. П. Семенов-Тян-Шанскиймен бірге жүріп, оның ғылыми бағасын алды.
Жинаған материалдары
- Жетісу мен Ыстықкөлдің табиғаты: өсімдіктері мен жануарлар дүниесі
- Халықтардың тұрмысы, кәсібі, әдет-ғұрпы, тарихы
- Ауыз әдебиеті үлгілері, этнографиялық байқаулар
- Халық ерекшелігін ашатын суреттер мен сызбалар
Бұған дейін Шоқан Қытай империясына қарасты Құлжа қаласына барып, онда үш ай болып, Омбыға оралды. Осы сапарларының нәтижесінде ол небәрі 20 жасында-ақ «Ыстықкөл сапарының күнделігі», «Қытай империясының батыс провинциясы және Құлжа қаласы», «Қырғыздар туралы жазбалар» сияқты құнды еңбектер жазды. Осы және басқа да ғылыми табыстары үшін 1857 жылғы 27 ақпанда Орыс география қоғамының толық мүшесі болып сайланды.
Қашғар сапары және ғылыми беделінің нығаюы
1857–1859 жылдары Шоқан өзінің атақты Қашғар сапарын жасады. Бұл сапар оны қажырлы саяхатшы әрі көрнекті ғалым ретінде танытты: аймақтың саяси құрылымы, табиғаты, халық кәсібі мен әдет-ғұрпы туралы мол ғылыми дерек жинады. Осы еңбегі үшін Омбыдан Петербургке арнайы шақырылып, Әскери Бас штабтың жолдамасында бұл қызмет «мейлінше қызықты, мейлінше пайдалы еңбек» деп бағаланды.
Ойшылдың қоғамдық ұстанымы: ағартушылық және реформа
Еуропалық мәдениет және прогресс
Шоқан қоғамдық құбылыстарды ағартушылық тұрғыдан түсіндіріп, өз халқын Еуропа мәдениетінен үйренуге, прогреске ұмтылуға шақырды. Ол білім мен мәдениеті озық елдердің тәжірибесінен, әсіресе орыс ғылымы мен мәдениетінен үйренудің маңызын атап көрсетті.
«Сот реформасы» туралы пайымы
«Сот реформасы» жайлы жазбаларында ол патша өкіметі жүргізген реформалардың байлар, сұлтандар мен билердің, сондай-ақ отаршыл әкімшіліктің мүддесіне қызмет еткенін сынап, қазақ еңбекшілерінің қанауда қалғанын ашып көрсетті.
Ғылым салаларындағы мұрасы
Шоқан тарихшы, географ, этнограф, фольклорист ретінде өшпес мұра қалдырды. Ол тек қазақ халқының ғана емес, жалпы түркі тектес шығыс халықтарының тарихын, әдет-ғұрпын, мәдениетін, әдебиетін зерттеуге белсенді ат салысты. Ғылым мен мәдениеттің жан-жақты дамуына кедергі келтіретін реакциялық көзқарастарды өткір сынады.
Ағарту туралы көзқарастары: мектеп, зайырлылық, «ақиқат білім»
XIX ғасырдың 60-жылдарындағы Ресейдегі қоғамдық-педагогикалық қозғалыс пен орыс педагогикасының озық идеялары Шоқанның ағартушылық көзқарасына ықпал етті. Ол арнайы педагогикалық еңбектер жазбаса да, қоғамдық және ғылыми еңбектерінің өзегінде ағартушылық бағдар айқын көрінеді: білім, мәдениет, ғылым — қоғамды алға бастайтын күш.
Халықтық қағида және гуманизм
Шоқанның ойынша, мектеп ұйымдастыруда тәрбие мен білімнің халықтық қағидасына сүйену қажет. Ол тілмаштар мен билеп-төстеуші чиновниктер даярлайтын тар мақсатты оқу орындарының орнына еуропалық ғылым мен гуманизмді тарататын мектептер мен тәрбие жүйесін құруды армандады.
«Нағыз шынайы білім» ұясы
Ол Қазақстанда «нағыз шынайы білімдер» ұясы болатындай мектеп түрлерін ұйымдастыруды талап етті: «Тек ақиқат білім ғана күдіктерден құтылуға жәрдем етіп, өмір мен материалдық әл-ауқатты дұрыс бағалауға үйретеді». Халықтық тәрбиенің жаңа жүйесін ойластыра отырып, жасөспірімдерді ғылым мен техниканың табыстарымен және дүние жүзі мәдениетінің бай қазынасымен таныстыратын зайырлы білімді жақтады.
«Даладағы мұсылмандық» және қоғамды жаңарту идеясы
Шоқан қазақтар мен Орта Азия халықтарының артта қалуының себептерін әлеуметтік-саяси құрылыммен және діни ықпалмен байланыстыра қарастырды. Қазақ халқының болашағы мистицизм мен аскетизмде емес, өркениет пен оқу-ағартудың жетістіктерінде деп білді. Бұл ұстанымдарын ол «Даладағы мұсылмандық» атты мақаласында негіздеді.
Мәдени көпір: халықтарды жақындастыру және рухани мұраны зерттеу
Ш. Уәлихановтың орыс-қазақ мәдени-педагогикалық байланыстары тарихындағы айрықша еңбегі — орыстың озат білімі мен ғылымын таратушы әрі насихаттаушы болуы, артта қалушылық пен надандыққа қарсы күресуі. Ол өз елін орыс жұртшылығына таныстырып, екі халықтың жақындасуына ықпал етті; достық, бауырластық және өзара түсіністіктің орнығуына жағдай жасауды көздеді.
Қырғыз мұрасы және «Манас» эпосы
Көршілес халықтардың рухани мұрасын зерттеудегі баға жетпес еңбегі оның қырғыз халқының ауыз әдебиетін, тарихы мен этнографиясын терең зерделеуінен айқын көрінеді. Шоқан «Манас» жырын алғаш жүйелі түрде қағазға түсіріп, оны ғылыми айналымға жақындатқан зерттеушілердің қатарында аталады.
«“Манас” — тарихи заманнан таулы Азия қыратында ұрпақтан-ұрпаққа мұра болып келе жатқан қызықты жыр, қырғыз халқының айтулы мұрасы…»