Денсаулықты қорғауға құқық
Астана қаласы • 2010 жыл
Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің қызметі туралы есеп
Қазақстанда құқықтық мемлекет құру азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға бағытталған арнайы институттарды одан әрі жетілдіруді талап етеді. Адам және азамат құқықтары мен бостандықтарын қорғау жүйесіндегі маңызды тетік — Адам құқықтары жөніндегі уәкіл институты. Бұл мемлекеттік құқық қорғау институтын құру Қазақстандағы демократияның дамуындағы елеулі қадам болды. Тәжірибе осы институт қызметінің нәтижелілігін арттыру мәселесін жүйелі түрде қарау қажеттігін көрсетеді.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының 2010–2020 жылдарға арналған құқықтық саясат тұжырымдамасынан.
Кіріспе сөз
Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің 2009 жылғы қызметі туралы осы есеп Қазақстан Республикасы Президентінің 2002 жылғы 19 қыркүйектегі № 947 Жарлығымен бекітілген Уәкіл туралы ереженің 23-тармағына сәйкес әзірленді және Мемлекет басшысына ұсынуға арналған.
Құжат алдыңғы есептің (2008 жыл) құрылымы мен форматтарын сақтай отырып, Уәкілдің мемлекеттік органдарға бұрын берген ұсынымдарының іске асырылуын, сондай-ақ есепті кезеңде азаматтардан түскен өтініштер санының артуын ескере отырып дайындалды. Бұқаралық ақпарат құралдарына жүргізілген мониторинг нәтижелері кеңірек пайдаланылды, қоғамда үлкен пікірталас тудырған жекелеген мәселелер бойынша құқық қорғау қызметінің нәтижелері көрсетілді.
Есеп тек өтініш иелерінің хаттарында көтерілген мәселелерді сипаттаумен шектелмей, балалардың, әйелдердің, мүгедектігі бар адамдардың, оралмандардың, босқындардың және еңбек мигранттарының құқықтары, сотта қорғалу, ар-ождан және діни наным бостандығы, денсаулық сақтау, азаматтық мәселелер, еңбек және тұрғын үй құқықтары салаларындағы ахуал жөніндегі ақпаратты да қамтиды.
Есепке жыл бойы дайындалған хаттар, ұсынымдар, сондай-ақ әртүрлі мемлекеттік органдарға жолданған сараптамалық қорытындылар қоса берілді. Қалыптасқан тәжірибеге сәйкес есеп Парламент палаталарына, Үкіметке, өзге мемлекеттік органдарға, шет мемлекеттердің елшіліктеріне, халықаралық және ұлттық құқық қорғау ұйымдарына жіберілді. Сонымен бірге құжат Уәкілдің интернет-ресурсында орналастырылып, жұртшылық пен бұқаралық ақпарат құралдарына таныстырылады.
1. Жалпы бөлім
1.1. Келіп түскен хаттардың жалпы сипаттамасы
Жалпы хат
1348
2008 жылмен салыстырғанда +273
Жазбаша (пошта)
1175
Негізгі арна
Электрондық пошта
74
Өсу үрдісі байқалады
Жеке қабылдауда мазмұндалған өтініштер: 173
Уәкілге ауызша және жазбаша жүгінген адамдар саны: 2294
Өңірлер бойынша негізгі үрдіс
2008 жылдағыдай, хаттардың ең көп бөлігі Астана (16,9%) және Алматы (13,2%) қалаларының тұрғындарынан, сондай-ақ Қарағанды облысынан (10,2%) келіп түсті. Павлодар облысынан түскен өтініштер саны екі есе өсті (7,8%).
| Аумақ | 2009 | 2008 |
|---|---|---|
| Астана | 198 | 136 |
| Алматы | 155 | 103 |
| Ақмола облысы | 77 | 72 |
| Ақтөбе облысы | 14 | 15 |
| Алматы облысы | 104 | 59 |
| Атырау облысы | 21 | 21 |
| Шығыс Қазақстан облысы | 92 | 104 |
| Жамбыл облысы | 38 | 40 |
| Батыс Қазақстан облысы | 16 | 24 |
| Қарағанды облысы | 120 | 77 |
| Қостанай облысы | 67 | 45 |
| Қызылорда облысы | 18 | 17 |
| Маңғыстау облысы | 15 | 10 |
| Павлодар облысы | 92 | 40 |
| Солтүстік Қазақстан облысы | 45 | 30 |
| Оңтүстік Қазақстан облысы | 44 | 54 |
| Шет елдерден | 59 | 59 |
| Барлығы | 1175 | 906 |
Ұжымдық шағымдардың өсуі
Есепті кезеңде ұжымдық шағымдар саны артты: 76 өтінішке 1022 адам қол қойған. Негізгі тақырыптар — ипотекалық несие алған азаматтар мен үлескерлердің мәселелері.
Үкіметтік емес ұйымдардан 95 хат келіп түсті, олардың ішінде Қазақстандық адам құқықтары жөніндегі халықаралық бюроның өтініштері жиірек болды.
Шағым тақырыптарының басымдығы
- Құқық қорғау органдары қызметкерлерінің әрекеті/әрекетсіздігі — 20%
- Сот шешімдерімен келіспеу — 17,3% (Уәкіл құзыретіне жатпайтын өтініштер тиісті тәртіппен түсіндіріліп қайтарылды)
- Діни наным бостандығы — 5,8% (Қарағандыдағы саентология шіркеуін жабуға қатысты шағымдар басым)
- Тұрғын үй құқықтары — 5,3% (үлестік құрылыс, мемлекеттік тұрғын үй қорынан баспана алу)
- Еңбек құқықтары — 4,4% (жалақыны төлемеу/кешіктіру, жұмыстан заңсыз шығару)
Ерекше назар аударатын бағыттар
Денсаулық сақтау құқығы — 1,6%
Негізгі мазмұны: алдын ала қамау және бас бостандығынан айыру орындарындағы медициналық көмектің жеткіліксіздігі, сапасыз қызмет көрсету, медициналық қызметкерлер әрекетінің салдары, МӘСЕК-тің мүгедектік тағайындаудан бас тартуы.
Азаптау және қатыгез қарым-қатынас туралы шағымдар — 4,9%
Сотталғандардың ҚАЖ мекемелері әкімшілігінің тарапынан азаптау және лайықсыз қарым-қатынас қолдануы жөніндегі шағымдардың өсуі байқалды. Бұл үрдіс 2009 жылғы мамырда БҰҰ Азаптауларға қарсы комитетінің арнайы өкілі М. Новактың Қазақстанға инспекторлық сапарымен де байланыстырылуы мүмкін.
Коммерциялық ұйымдар әрекеттері — 4,5%
Мемлекет қатысуы жоқ заңды тұлғаларға қатысты шағымдар негізінен 2009 жылы коммерциялық банктердің ипотекалық несиелер бойынша кейінге қалдырудан бас тартуына байланысты болды.
Әкімшілік ету мәселелері — 6,2%
Өтініштерде мемлекеттік органдардың нақты жауап бермеуі, шешімдердің себептерін түсіндірмеуі жиі аталады. Жергілікті деңгейде тұрғын үй және жер мәселелері басым: тұрғын үйлерді бұзу, жер учаскелерін алып қою, өтемақы көлемі қоғам наразылығын тудыратын жағдайлар бар.
Сот шешімдерін орындау: әділ соттың шешуші буыны
Қазіргі заманғы әділ сот билігінің пәрменділігі тұрғысынан сот шешімдерін орындау — өзекті мәселелердің бірі. Сот арқылы қорғалу сот актісін қабылдаумен емес, оның нақты орындалуымен аяқталады. Есепті кезеңде атқарушылық құжаттарды орындау мерзімдерінің бұзылуы, борышкерлерге мәжбүрлеп орындату шараларының толық қолданылмауы және жеке сот орындаушыларының әрекеттері туралы шағымдар 3,5% болды.
Құжаттандыру/азаматтық — 1,7%
Тіркеу, азаматтық алу, ықтиярхат, жеке басын куәландыратын құжаттарды рәсімдеу мәселелері.
Ақпаратқа қол жеткізу — 2%
Мемлекеттік органдардың жауап бермеуі және ақпарат алудың шектелуі туралы шағымдар.
Есепті кезеңде саяси құқықтарды іске асыру мәселесі бойынша тек бір хат келіп түсті; ол бейбіт жиналыстар бостандығына қатысты болды.
Алғыс хаттардан үзінділер
«Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл аппараты адам мүдделері мен құқықтарын қорғаудың пәрменді механизмі болып табылады. Орал қаласында қиын жағдайға тап болған адамдардың тағдырына уақытылы және жедел араласуы — соның дәлелі. Сіздердің қолдауларыңыздың арқасында өрескел құқық бұзушылық тоқтатылып, адамдар қалыпты өмірге оралып, отбасыларына қайтып келді».
«Право на жизнь» әлеуметтік қоры
«Сізге және Қарағанды қаласы ІІБ органдарына менің сіңлім — Цыбулько Ольга Николаевнаны іздеу жөнінде жүргізген жұмысыңызға көп рақмет. Ол табылды, тірі және аман. Енді алаңдамаймыз».
Зайцев Александр Николаевич, Киль қаласы (Германия)
«Акті жазбаларын алуға көрсеткен көмегіңіз бен берген түсіндірулеріңіз үшін шын жүректен алғыс білдіремін. Бұл материалдар алдағы жұмыста пайдаланылатын болады».
РФ Свердлов облысының Адам құқықтары жөніндегі уәкілі Т.Г. Мерзлякова
«Ұлымыз Азизбаев Викторды қорғауға көмектескеніңіз үшін өте ризамыз. Сізге және ұжымыңызға амандық, ырыс-береке, отбасыларыңызға бақыт, жауапты жұмысыңызға табыс тілейміз».
Азизбаев Х.А.
2009 жылы түскен өтініштерде азаматтардың адам құқықтары саласындағы халықаралық және ұлттық стандарттарды көбірек білетіні және оларға сілтеме жасайтыны байқалды. Бұл құқықтық сауаттылықтың артқанын және мемлекеттік әрі мемлекеттік емес ұйымдардың құқық қорғау жұмысы күшейгенін көрсетеді.
1.2. Уәкіл жұмысының түрлері мен әдістері
Азаматтардың құқықтары бұзылғаны туралы өтініштерді қарау, құзырлы органдарға сұратулар әзірлеу және жолдау, сондай-ақ олардың нәтижелері бойынша шара қабылдау — Уәкіл функцияларын іске асырудың негізгі механизмдері.
Сұратулардың негізгі адресаттары
Сұратулардың көпшілігі Бас прокуратураға, Ішкі істер министрлігіне, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне және Әділет министрлігінің Қылмыстық-атқару жүйесі комитетіне жолданды.
Жалпы сұрату
963
Кешіктірілген жауап
79
Кешігу үлесі
8,3%
Мерзімі бұзылып ұсынылған жауаптар жиірек Экономикалық қылмысқа және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес агенттігінен келді: 31 сұратудың 10-ы.
| Органның атауы | Сұратулар саны | Мерзімі бұзылған жауаптар |
|---|---|---|
| Бас прокуратура | 335 | 29 |
| Ішкі істер министрлігі | 143 | 4 |
| Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі | 75 | 2 |
| Жоғарғы Сот жанындағы Сот әкімшілігі комитеті | 62 | 5 |
| Әкімдіктер | 91 | 4 |
| Әділет министрлігі | 120 | 7 |
| Қаржы министрлігі | 7 | 2 |
| Денсаулық сақтау министрлігі | 16 | 4 |
| Білім және ғылым министрлігі | 17 | 2 |
| Сыртқы істер министрлігі | 7 | 1 |
| Экономикалық қылмысқа және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес агенттігі | 31 | 10 |
| Ақпараттандыру және байланыс министрлігі | 3 | 1 |
| Қаржылық нарықты және қаржы ұйымдарын реттеу агенттігі | 7 | 1 |
| «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры | 1 | 1 |
| Соттар | 4 | 2 |
| Мемлекеттік мұрағат | 8 | 1 |
| Шетелдік мемлекеттердің мемлекеттік органдары | 5 | 1 |
| Өзге де ұйымдар | 6 | 2 |
| Барлығы | 963 | 79 |
Мониторинг және сапарлар
Уәкіл мен оның мекемесі адам құқықтары саласындағы ахуалды мониторингтеу аясында әлеуметтік тұрғыдан осал топтар ұсталатын әртүрлі объектілерге бару жұмыстарын жүргізеді. Өткен жылы Оңтүстік Қазақстан облысына, сондай-ақ Ақмола, Солтүстік Қазақстан және Қарағанды облыстарындағы пенитенциарлық мекемелерге сапарлар ұйымдастырылды.
Уәкіл жанынан құрылған жұмыс тобы (құқық қорғау органдары мен құқық қорғау ұйымдарының өкілдері) жабық типтегі мекемелерде ұсталған айыпталушылар мен сотталғандардың құқықтарының сақталуына мониторинг жүргізді. Ең өзекті мәселелердің бірі ретінде 17 сәуірде Солтүстік Қазақстан облысы бойынша ӘМ ҚАЖКБ-ның ЕС-164/3 түзеу мекемесінде болған төтенше жағдайға (жаппай дене жарақаттары) байланысты ақпарат тыңдалды.
Осы жұмыстардың нәтижесінде алдын ала қамау және бас бостандығынан айыру орындарында ұсталатын адамдардың құқықтарын сақтау жағдайы мен проблемалары жөніндегі Арнайы баяндама әзірленіп, ҚР Президенті Әкімшілігіне жолданды.
БАҚ-та мүгедектігі бар адамдардың құқықтарының бұзылуы туралы ақпаратқа байланысты Уәкіл мекемесінің қызметкерлері Қазақстандық су қараңғылар қоғамының Талғар оқу-өндірістік кәсіпорнына барып, тексеру нәтижелері бойынша Бас прокуратураға хат жолдады.
Заңнаманы жетілдіру және құқықтық ағарту
Адам құқықтары мен бостандықтары туралы заңнаманы жетілдіруге және оны халықаралық құқықтың жалпыға танылған қағидалары мен нормаларына сәйкестендіруге ықпал ету — Уәкіл қызметінің маңызды бағыттарының бірі. Есепті жылы бірқатар заң жобаларына және нормативтік актілерге сараптамалық қорытындылар әзірленді, оның ішінде: құқық бұзушылықтың алдын алу, тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу, ерлер мен әйелдердің тең құқықтары мен тең мүмкіндіктеріне мемлекеттік кепілдіктер, наным бостандығы және діни бірлестіктер, сондай-ақ «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» кодекс.
Уәкіл мекемесі ҚР Парламенті Мәжілісі жанындағы Қоғамдық палатамен белсенді өзара іс-қимыл жасады. Имидждік және құқықтық ағарту жұмыстарына ерекше көңіл бөлінді: азаптауларға жол бермеу мәселесіне арналған халықаралық конференция өткізіліп, қоғамдық бақылау мен ұлттық алдын алу тетігінің қазақстандық үлгісін әзірлеуге бағытталған пилоттық жобалардың қорытындылары шығарылды. Бұл жұмыс Азаптауларға қарсы конвенцияға Факультативтік хаттамада көзделген тәсілдермен үндес.
Сонымен қатар Бас прокуратура, Сыртқы істер министрлігі, ЮНИСЕФ және Еуропалық Одақтың Қазақстандағы өкілдігімен бірлесіп Бала құқықтары туралы конвенцияның 20 жылдығына және Қазақстанның оны ратификациялағанына 15 жыл толуына арналған халықаралық конференция ұйымдастырылды. Форумда бала құқықтарын қамтамасыз ету саласындағы прогресс және қазіргі талаптар талқыланды.
Маңызды іс-шаралардың қатарында Конституция күніне арналған ҮІІ Тамыз оқулары («Конституциялық құндылықтар және оларды Қазақстан заңнамасында және құқық қолдану практикасында іске асыру жолдары») аталды. Уәкіл 2010–2020 жылдарға арналған Құқықтық саясат тұжырымдамасын қабылдауға байланысты «Егемен Қазақстан» газетіне сұхбат берді. Мекеме қызметкерлері коммуналдық қызметтерге қол жеткізу, шет елдерде сотталған азаматтардың құқықтарын қорғау және балалар құқықтары тақырыптарында жарияланымдар дайындады.
Ақпараттық жұмыс
Үш ақпараттық бюллетень шығарылды, дербес веб-сайт жаңартылды.
Оқыту және ағарту
Мемлекеттік басқару академиясы тыңдаушыларына және бірқатар ведомстволар мен әлеуметтік мекемелер қызметкерлеріне дәрістер оқылды.
Әкімшілік басқару бөлігінде 2009 жылы Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталықтың 2010–2014 жылдарға арналған стратегиялық жоспары әзірленді. Қызметкерлердің аттестациясы жүргізіліп, функционалдық міндеттері қайта қаралды. Екі оқу семинары ұйымдастырылып, мемлекеттік тілді оқыту курстары өткізілді.