Қаныш Имантайүлы Сәтбаев 1899 жылы 12 көкектө Павлодар облы - сының Баянауыл ауданында көшпелі қазақ отбасында дүниеге келген
Өмірі мен білімі
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев 1899 жылы 12 сәуірде Павлодар облысының Баянауыл ауданында көшпелі қазақ отбасында дүниеге келді. 1911 жылы ауыл мектебінде бастауыш білім алып, Павлодардағы орысша-қазақша училищеге түседі. 1914 жылы Семей мұғалімдер семинариясында оқып, оны тәмамдаған соң ел ішінде мұғалім әрі халық соты қызметін атқарады.
Білімге құштарлық пен туған өлкесіне пайда әкелу ниеті жас Қанышты Томск технологиялық институтына жетелейді. Ол 1926 жылы институттың тау-кен бөлімін бітіріп, инженер-геолог мамандығын алады. Студент кезінің өзінде-ақ профессор, кейін академик болған М.А. Усовтың жетекшілігімен ерекше қабілетін танытады.
Жезқазған және ірі барлау жұмыстары
Геологиялық барлаудың жаңа кезеңі
1929 жылдың басында «Атбасцветмет» тресінде геологиялық барлау бөлімшесі ашылып, оны Қаныш Сәтбаев басқарады. Осыдан соң он бес жыл бойы Жезқазған мыс кен орнында геологиялық-барлау қызметіне жетекшілік етеді. Жігерлі де табанды басшылықтың нәтижесінде бірегей мыс қоры дәлелденіп, Жезқазған әлемдегі аса ірі мыс кен орындарының алдыңғы қатарына шығады.
Кешенді зерттеу бағыты
Сәтбаевтың барлаушы-геолог ретіндегі қызметі өңір байлығын бір ғана кенмен шектемей, тұтас жүйе ретінде зерделеуге негізделді.
Зерттелген кен орындары
Жезқазғанмен қатар Атасу мен Қарсақбайдың темір кендері, Найзатас пен Жездінің темір-марганец кендері, Байқоңырдың көмірі және өзге де көптеген кен орындары қамтылды.
Алматы кезеңі және соғыс жылдарындағы ғылым
1941 жылы Қаныш Имантайұлы жаңадан ұйымдастырылған КСРО Ғылым академиясының Қазақ филиалы жанындағы Геологиялық ғылымдар институтының директоры болып тағайындалып, Алматыға көшеді. Сол жылдың күзінде КСРО ҒА Қазақ филиалы Президиумы төрағасының орынбасары, ал келесі жылы төрағасы болады.
Ол алғашқы күннен-ақ филиал мен институттың тақырыптық жоспарын түбегейлі өзгертіп, ғылыми күшті майдан қажетіне жұмылдыруға бағыттайды. 1942 жылы «Қазақ ССР Жезқазған аймағының кен орындары» атты монографиясы үшін КСРО Мемлекеттік сыйлығын алады. Сол жылы атқарған еңбектерінің қорытындысы және ғылыми жұмысты ұйымдастырғаны үшін геология-минералогия ғылымдарының докторы дәрежесі беріледі.
Өндіріс пен ғылымның бір арнаға тоғысуы
Соғыс жылдарында филиал Жезқазған мен Балқаш комбинаттарымен, сондай-ақ Кенді Алтайдың металлургиялық кәсіпорындарымен тығыз байланыста жұмыс істеді. Өндірістің нақты тапсырмалары бойынша зерттеулер жүргізіліп, нәтижелері жедел түрде өндіріске енгізіліп отырды.
1942: марганец мәселесінің шешімі
1942 жылдың соңында Оралдың болат балқытушылары марганец тапшылығын қатты сезінді: Никополь жау қолында, ал Чиатурадан жеткізу өте қиын еді. Шығар жол ретінде Сәтбаев Жездіні ұсынады. Аса қысқа мерзімде стратегиялық шикізатты өндіру жолға қойылып, марганец тиеген мыңдаған автомашина Магнитогорскіге ағылды.
1943 жылы Қаныш Имантайұлы КСРО Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі болып сайланды. Жүргізілген жұмыстардың ауқымы мен ғылыми зерттеулерді кеңейту қажеттілігі Қазақ филиалын Қазақстан Ғылым академиясына айналдыруға алғышарт жасады. Академияның тұңғыш Президенті әрі Қазақстан ғылымының жетекшісі болып Қ.Сәтбаев сайланды.
Металлогения мектебі және Лениндік сыйлық
Орталық Қазақстан бойынша іргелі қорытынды
1950 жылдардың басында Қазақ КСР Ғылым академиясы Геологиялық ғылымдар институтында Орталық Қазақстан бойынша материалдарды жинау мен талдаудың ауқымды жұмысы аяқталды. 1954 жылы жұмыс макеттері және жүйеленген металлогениялық болжам карталары жасалды. Бұл еңбекті Қазақстан металлогениясын теориялық негіздеу деуге болады.
1958: ғылыми мойындау
1958 жылы Орталық Қазақстанның металлогениялық болжам карталарын жасағаны үшін Қ.Сәтбаев бастаған қазақстандық ғалым-геологтар тобы Лениндік сыйлыққа ие болды. Қ.И. Сәтбаев әлемдік металлогения ғылымын қалыптастырушылардың бірі ретінде танылып, елімізде осы бағыттың негізін қалады.
Тұлғалық болмысы және мұрасы
Қаныш Имантайұлы геологиямен ғана шектелмей, қазақ халқының тарихын, мәдениетін, этнологиясын, тілін, музыкасы мен фольклорын терең білді. Академик В.А. Обручев атап өткендей, оның мінезіндегі басты қасиеттердің бірі — білімге құштарлық, екіншісі — туған өлкеге мол пайда келтіруге деген талпыныс еді.
Ол түрлі мамандық саласындағы жүздеген ғалымның ұлағатты ұстазы болды. Оның «үлкен Жезқазғаны», өз халқына лайық ғылым ордасы — Қазақстан Ғылым академиясы және геология ғылымдарының көшбасшысы болған Геологиялық ғылымдар институты бүгін де ел игілігіне қызмет етіп келеді.
Өнеге болып қалатын өмір жолы
Оның ағарту, мәдениет, ғылым және өнеркәсіпті дамытудағы рөлі толық бағаланып болды деу қиын. Өмірі ерте үзілгенімен, ол елінің гүлденуі үшін өмір сүріп, еңбек етті. Сондықтан Қаныш Сәтбаевтың өмір жолы мен қызметі кейінгі ұрпақ үшін өлмес өнеге болып қала береді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Ш.Қ. Сәтбаева. Әулиет сәулетім. Алматы, 1996.
- М.Қ. Сәтбаева. Қаныш Сәтбаев. Алматы, 1989.
- Ш.Ш. Шокин. Қазақстан — менің Отаным. Алматы, 1999.
- Ш.Ш. Чокин. Мир Сатпаева. Алматы: Шартарап, 1999.