Айтыс, оның түрлері мен көркемдік ерекшеліктері
Айтыс: жанрдың тууы, таралуы және даму арнасы
Айтыс — қазақ ауыз әдебиетінде ерте заманнан қалыптасқан, туу негіздері, өзіне тән белгілері және даму тарихы бар ерекше жанр. Ол тек қазаққа ғана тән құбылыс емес: айтысқа ұқсас сөз сайыстары араб бәдеуилерінде, түркі тілдес халықтардың бірқатарында, тіпті Үндістан халықтарында да кездеседі. Алайда жанрлық сипаты мен дәстүрлі түр-тұлғасын бүгінге дейін ең толық сақтап қалған орта — қазақ әдебиеті.
Кейбір зерттеушілер айтыстың шығу төркінін өте көне дәуірлермен байланыстырады. Ол кезде көркемөнер түрлері әлі жіктелмей, өлең, ән, шығару, орындау, қимыл-қозғалыс, бет құбылысы сияқты элементтер тұтас бір өнер ретінде қатар жүрген. Айтыстың алғашқы нышандары да дәл осы тұтастық дәуірінде қалыптасқан болуы ықтимал.
Ескі түрге жататын бәдік айтысының түбінде адамның табиғатқа әсер етуге ұмтылысы жатқанымен, айтыстың басқа тармақтарының қайсысы ертерек, қайсысы кейінірек туғанын нақты айқындау оңай емес. Дегенмен мәтіннің мазмұны, лексикасы және сөйлем құрылысына сүйене отырып, белгілі бір айтыс түрлерінің жасын шамалауға болады: мысалы, жануарлар айтысы мен өлі мен тірінің айтысына қарағанда, жұмбақ айтысының анағұрлым кейін қалыптасқаны аңғарылады.
Айтыстың түрлері: салт айтысы және ақындар айтысы
Салт айтысы
Салт айтысының көне түрлерінің бірі — қыз бен жігіт айтысы. Мұнда негізгі өзек жастық көңіл күйі, әзіл-оспақ, өнер сынасу, сөзбен ойнақтау болып келеді.
Бұл үлгілерде жеке ақынның әлеуметтік салмағы мен ру беделін көтеруден гөрі, тұрмыстық-әдеттік сипат пен ойын-сауықтық өрнек басым.
Ақындар айтысы
Ақындар айтысында өнерді салыстыру, сөздің ұтқырлығын сынау негізгі орынға шығады. Сонымен қатар әр ақын өз руын, елін дәріптей отырып, қарсыласының әлсіз тұсын дәл табуға ұмтылады. Бұл сипат әсіресе XIX ғасырда кең өріс алды.
Сол дәуірде Шөже, Балта, Орынбай, Кемпірбай, Тезекбай, Сүйінбай, Түбек, Омарқұл, Тәбия, Мұрат, Сүгір, Жаскілең, Бала Омар, Біржан, Сара сияқты көптеген әйгілі ақындар айтысқа түсіп, сан алуан сөз тартыстарын бастан өткерді. Көпшілігінің есімі тарихта дәл осы айтыстар арқылы сақталды.
Қазақ айтысының орны
Айтыс жанры қазақ ауыз әдебиетінде саны жағынан да, сапасы жағынан да айрықша орын алады. Айтыс Шығыс елдерінде кең тарағанымен, оның дәстүрлі жанрлық болмысын үзілмей жалғап, көркемдік жүйесін толық сақтаған үлкен арна — қазақ айтысы.
Ақындар айтысының басты ерекшеліктері
Тосындық және импровизация
С. Мұқанов айтқандай, ақындар айтысында жаттанды, трафарет өлеңдер аз болады. Ақындар өлеңді табан астында шығарып, тосыннан айтысады. Тақырып алдын ала белгіленбеуі мүмкін; күтпеген сұрақтар, жұмбақтап сөйлеу, тосқауыл қою — бәрі сөз майданының табиғи бөлігі.
Білім мен шешендікке қатаң талап
Айтыс ақыннан тек тіл ұшқырлығын емес, білгірлікті, тапқырлықты, шеберлікті талап етеді. Сонымен бірге ру-тайпа шежіресін, тарихты, жер жағдайын, этнографиялық ерекшеліктерді білу — жеңіске апаратын маңызды шарт. Жалаң ділмарлық айтыста нәтиже бермейді.
Көпшілік алдындағы әділ өлшем
Айтыстың тағы бір қағидасы — жеңілгенін тану. Орынды жерде ұтымды сөз табумен қатар, өз ұтылысын мойындай білу жоғары бағаланады. Жеңілгеніне қарамай, босқа төпей беруді жұрт ақындыққа баламайды; мұндай мінез «сиыршылау» деп те аталады.
Асқақ бастау: барлау мен психологиялық тартыс
Ақындар айтысты жиі асқақ әуенмен бастайды: өздерінің сөз жүйрігі екенін танытып, қарсыласын имендіре сөйлеуі мүмкін. Бұл тек тұқырту үшін ғана емес, қарсыластың аяқ алысына, сөз саптасына, өнер деңгейіне барлау жасау үшін де қажет тәсіл.
Тосын кездескен, бір-біріне онша таныс емес ақындардың осылайша барлау жасауы — сөз майданының табиғи заңы.
Мысал (Әсет пен Ырысжан)
Дау айтып күні бұрын көрсетпелік,
Майданда озса жүйрікке есептелік.
Орта жүз түгел білген Ырысжанмын,
Үш кессе қауқарым бар кесірткелік.
Айыр көмей, жез таңдай, қаусырма жақ,
Алты арысқа білінген екен менмін.
Қатысушылар ауқымы: «ойында өрелік жоқ»
Айтысқа үлкен-кіші, ер-әйел қатынаса береді. Талант-дарыны бар адам үшін бұл — ашық бәйге. Майталман ақынның балаң ақынмен айтысуы да, жасы ұлғайған ақынның жас қыз-келіншекпен сөз қағыстыруы да қалыпты құбылыс.
Әйел ақындардың айрықша орны
Ауыз әдебиетінің өзге жанрларымен салыстырғанда, айтыста әйел ақындардың көп қатысуы — аса мәнді ерекшелік. Сара мен Ырысжан, Ақбала мен Күнбала, Тоғжан мен Тәбия сияқты ақындар топтан озған жүйріктер ретінде танылып, халықтың зор құрметіне бөленген.
Айтыс және «халық театрының» белгілері
М. Әуезов айтыста «халық театрының анық, дәл ұрығы бар» екенін атап көрсетеді. Айтыс әсерлі шығуы үшін ақындар домбыра, сырнай, қобыз сүйемелдеуімен әндетіп айтады; кейде актер тәрізді қимыл-қозғалыс, құбылту, ишара арқылы ойды күшейтеді.
Айтыс — ақындық тәрбие мектебі: шаршы топтың алдында сынға түскен ақын сөзінің мазмұны мен көркемдік қуатына мұқият болады, шешендік өрнегі айқындалып, шеберлігі шыңдала береді.
Айтыстың көркемдік ерекшелігі: бейне, троп, әжуа
Көркем тілдің қуаты
Екі саңлақтың шешен сөздері көркемдік тұрғыдан күні бүгінге дейін үлгі. Айтыс мәтіндері анықтық, тазалық, дәлдік жағынан да, көркемдік пен сұлулық жағынан да қазақ поэзиясының төрінен орын алады. Мұнда теңеу, эпитет, метафора секілді троптар мен фигуралардың ең шұрайлы үлгілері мол ұшырасады.
Образ жасаудың мысалдары
Ақиық, мұзбалақпын жерге түспес,
Кең қолтық арғымақпын алқымы іспес.
Қырандай желді күнгі аспандаймын.
Бұл жолдардағы эпитеттік метафоралар мен дәл теңеулер — айтыс поэтикасының образ жасау мүмкіндігін айқын көрсетеді.
Біржан өзін де, өзгесін де дәріптегенде әсіресе метафораны, оның кеңейтілген түрлерін шебер қолданады. Сара да теңеуге бай, көркемдігі нық. Екі ақын да осы өрнектер арқылы арман-мұратын, мұң-шерін, әлеуметтік наразылығын әсерлі жеткізе алған.
Ирония мен сарказм: шеней сөйлеудің өнері
Біржан мен Сара айтысында ирония мен сарказмды ұтымды қолдану айқын байқалады. Әсіресе айтыстың соңына қарай Сараның Жиенқұлға қатысты сөздерінде сыртқы құрылысы мақтау тәрізді көрінгенімен, ішкі мазмұнында кекесін басым болып, әжуаның өткір жүзі сезіледі.
Көрінсін Біржан салға ай секілді,
Ақ құйрық көңіл ашар шай секілді.
Ұсынса, қол жетпейтін арғымағым,
Біржанға баламаймын тай секілді...
Мұнда сырттай әсірелеу бар болғанымен, тұспал арқылы Жиенқұлдың шынайы болмысы әшкереленіп, «мақтау» кекесінге айналады.
Ал келесі тұста Сара шенеп сөйлеуді ашық күшейтіп, улы сарказмға көшеді:
Қонжиып мінер Құла жорға барса,
Келе алмас ол шірігің қорғаласа.
Ол бізді шын масқара қылар сонда,
Қорс етіп бармаймын деп үйде қалса.
Осы арқылы ақын өз басын малға сатып, сүймеген адамға бергелі отырған ортаға да наразылығын білдіреді.
Негізгі түйін: әйелдің бас бостандығы
«Біржан мен Сара» айтысының түпкі идеялық өзегі — әйелдің бас бостандығы. Өткен ғасырда екі саңлақтың бұл мәселені жырға арқау етіп, ескі феодалдық салтқа қарсы үн қосуы өз дәуірі үшін прогресшіл ой еді. Құрылысы мен түрі жағынан бұл айтыс салт айтыстың биік белесі ретінде бағаланады.