Психологиялық диагностика

Мектеп психологының жұмыс бағыттары

Мектеп психологының қызметі білім беру үдерісіне қатысушылардың (оқушы, мұғалім, ата-ана, әкімшілік) психологиялық саулығын қолдауға, қиындықтардың алдын алуға және дамытушы орта қалыптастыруға бағытталады.

1) Психологиялық ағарту

Мұғалімдерді, ата-аналарды және оқушыларды психологиялық біліммен қамтамасыз ету, өзекті жаңалықтарды түсінікті түрде жеткізу.

Мұғалімдер үшін: семинарлар, викториналар.
Ата-аналар үшін: кеңес беру, дәрістер.
Оқушылар үшін: дамытушылық сабақтар.

2) Психологиялық алдын алу (профилактика)

Мүмкін болатын ауытқулардың алдын алуға бағытталған жүйелі шаралар: тәуекел факторларын ерте анықтау, қолдау тетіктерін іске қосу, қауіпсіз орта құру.

3) Психологиялық диагностика

Оқушының және ата-ананың тұлғааралық жетілу ерекшеліктерін, даму динамикасын және нормадан ауытқу ықтималдығын ғылыми негізде бағалауға мүмкіндік беретін бағыт.

4) Психологиялық коррекция

Түзету және дамыту мақсатындағы жұмыстар. Қажет болған жағдайда нормалық дамудағы балаларға да, мінез-құлық немесе эмоциялық қиындықтары бар балаларға да арнайы түзету іс-шаралары жоспарланады.

5) Психологиялық кеңес беру

Кеңес беру көбіне диагностикалық қорытындыға сүйенеді: мәселені нақтылау, шешім нұсқаларын ұсыну, ата-ана мен мұғалімнің әрекетін үйлестіру, оқушыға қолдау жоспарын жасау.

Психолог жұмысының негізгі аудиториялары

Оқушылармен жұмыс

Диагностика, профилактика, түзету-дамыту, жеке және топтық қолдау.

Мұғалімдермен жұмыс

Ағарту, әдістемелік қолдау, консилиум, сыныптағы ахуалды жақсарту.

Ата-аналармен жұмыс

Кеңес беру, ата-аналар мектебі, тәуекел топпен жүйелі байланыс.

Әкімшілікпен жұмыс

Жоспарлау, мониторинг, мектептік саясат пен іс-шараларды үйлестіру.

Мұғалімдер кодексі

Өзін жеке тұлға ретінде тану және кәсіби рефлексия жүргізу.
Шығармашылық зертхана ретінде өзіндік тәжірибені дамыту.
Педагогикалық қызметте жетекші бағытты саналы таңдау.
Үдерісті шығармашылық тұрғыда жоспарлау; нәтиже берген жағдайда авторлық идеялар мен әдістерді енгізу.
Өз еңбегінің бағалануына, көтермеленуіне құқылы.
Оқушыға дос әрі көмекші болу.
Балаға жағымды ықпал ететін орта құру үшін әрекет ету; өзгелерді түсінуге үйрету; баланың даралығын сыйлау.
Қиын кезеңде де болашаққа сеніммен қарау; төзімділік пен жанашырлық таныту.
Шынайы сөйлесе білу; әдептен шығуға және кертартпалыққа төзбеу.
Өз ісінің маманы, шебері болуға міндетті.

Ата-аналар кодексі

Құқықтары

Мектеп кеңесін сайлауға және оған сайлануға.
Мектеп кодексін талқылауға және ұсыныс енгізуге.
Әкімшілікпен келісіп, жеке сабақтар мен кеңестерге қатысуға.
Педагогикалық ұжым жұмысына баға беруге.
Мектептегі жағдайды жақсарту мақсатында ұсыныстар беруге.
Баланың құқын және отбасының намысын қорғауға.
Дау туған жағдайда психологқа, әкімшілікке немесе комиссияға жүгінуге.
Баланың оқу профилін таңдауға қатысуға.
Мұғалімдер мен оқушыларды мадақтауға ұсыныс беруге.

Міндеттері мен қағидалары

Баланың өміріне жауапты болу және дамуына жағдай жасау.
Отбасында қажет кезде психолог, педагог және дәрігер рөлін атқара білу.
Отбасындағы ортақ істерді үйлестіре отырып, әркімнің дербестігін сақтау.
Тек ерекше жағдайда ғана емес, тәрбиемен үнемі айналысу.
Баланы тәрбиелеу үшін алдымен өзін тәрбиелеу.
Тәрбие бос ақыл айту емес екенін түсіну.
Баланы жақсы көріп, оны мейірімді әрі жылы сөзбен жиі білдіру.
Балаға жоғарыдан емес, тең дәрежеде құрметпен қарау.
Баланың дербестігін дамыту.
Өзіндік пікір мен сенім қалыптастырмайынша, балаға ықпал ету қиын екенін ұғыну.

Оқушылар кодексі

Мектептің барлық мүмкіндігін пайдаланып, білім алуда белсенділік таныту.
Оқыту және тәрбие жұмысына қатысты өз пікірін және келіспеушілігін білдіру.
Мәселесін сынып жетекшісіне, мектеп басшысына немесе мұғалімдерге жеткізіп, көмек сұрау.
Өз намысының сыйлануын талап ету.
Қоғамдық ұйымдар мен шараларға белсенді қатысу.
Сыныптан тыс және мектептен тыс үйірмелерге, сабақтарға қатысу.
Байқау, конкурс, жарыстарда мектеп намысын қорғау.
Үзілісте демалуға құқылы.
Білімі мен дағдысына әділ баға берілуін талап ету.
Бақылау жұмысының уақыты мен көлемі туралы алдын ала хабарлануын талап ету.
Жүктеме нормасын сақтау: бір күнде бір бақылау, бір аптада үш жазба жұмысынан аспау.
Қосымша көмек алуға (мұғалімнен, жолдастарынан) құқылы.
Ата-анасы арқылы оқу профилін, оқу түрі мен қарқынын, жеке оқу бағдарламасын таңдауға қатысу.
Жақсы үлгеріміне сәйкес аптасына қосымша бір бос күн алу мүмкіндігін қарастыру.
Мектеп кеңесіне және өзін-өзі басқару органына сайлауға және сайлануға.

Психологқа арналған кәсіби психограмма

Төмендегі сипаттамалар мектеп психологының кәсіби бейнесін айқындайды және қызмет сапасын арттыруға бағдар береді.

1.Өзгенің жағдайын түсінуге ұмтылу, назар аудара білу.
2.Қарым-қатынасқа бейімділік, жылы шырай.
3.Жетекшілік қабілет.
4.Әдептілік, сыпайылық.
5.Ойды дұрыс ұйымдастырып, әрекетті ақылмен басқару.
6.Жарқын жүзділік, ашықтық.
7.Шыдамдылық пен төзімділік.
8.Жоғары жауапкершілікті сезіну.
9.Әртүрлі жұмысты толық әрі сапалы аяқтау.
10.Еңбек әрекетіне ынта.
11.Ұқыптылық.
12.Жаңа идеяны тез игеру, пікір еркіндігі.
13.Жұмыста реттілік пен жүйелілік.
14.Өз болашағын жоспарлай алу.
15.Өз ойын еркін жеткізе білу.
16.Есте сақтау қабілеті.
17.Өзгелерді оқыта алу, түсіндіру қабілеті.
18.Ауру адамдарға қамқорлық жасай білу.
19.Бейтаныс адамдарға да қамқорлық таныта білу.

Психолог құжаттары мен жоспарлау жүйесі

Негізгі құжаттар

Жылдық жұмыс жоспары (мақсат-міндет, диагностика, түзету, профилактика, ұйымдастыру, сыртқы орталықтармен байланыс).
Апталық немесе айлық жұмыс жоспары.
Диагностикалық және профилактикалық материалдар жинағы.
Зерттеу нәтижелері бойынша қорытындылар мен ұсыныстар.
Кеңес беру журналы.
Топпен жұмыс бағдарламасы және есепке алу журналы.
Түзету жұмысы құжаттары (арнайы топ болса), түзету-дамыту сабақтарының бағдарламасы.
Балаға психологиялық–медициналық–әлеуметтік көмек картасы.
Өткізілетін сабақтардың қысқа жоспарлары.
Аналитикалық есеп.
Мектеп тақырыбы бойынша тәжірибелік-эксперименттік жұмыс бағдарламасы (2–3 жыл).

Жоспарға қойылатын талаптар

Мекеменің білім беру мақсаты мен міндеттері ескеріледі.
Нормативтік құжаттарға сүйенеді (ҚР Конституциясы, «Білім туралы» заң, «Баланың құқықтары туралы» Конвенция және т.б.).
Баланын мүддесі мен құқығы басымдық ретінде алынады.

Жоспар кестесінің ұсынылатын бағандары

№	Жұмыстың атауы	Жүргізу жағдайы/формасы	Жауапты	Уақыты	Күтілетін нәтиже
1	Мысалы: сынып диагностикасы	Тестілеу/әңгіме	Психолог	Қыркүйек	Даму картасы, ұсыным
2	Мысалы: ата-аналарға кеңес	Жеке консультация	Психолог	Жыл бойы	Қолдау жоспары

Жоспар апталық, айлық, тоқсандық немесе жылдық форматта құрастырылуы мүмкін. Апталық жүктеме әдетте 20–24 сағаттан аспауы ұсынылады.

Семинарлар мен жас ерекшелігі кезеңдері

Педагогикалық ұжыммен ағарту және топтық кеңестік жұмыстар 1–3, 5–7 және 8–11 сыныптарының жас ерекшеліктеріне сәйкес жоспарланады. Әр топ үшін жылына кемінде екі семинар өткізу ұсынылады.

Ағарту бағыты

Пән мұғалімдері мен сынып жетекшілерін белгілі жас кезеңіндегі психикалық дамудың заңдылықтары мен ерекшеліктерімен таныстыру.

Әдістемелік бағыт (оқыту)

Белгілі жастағы оқушыларды оқытудың психологиялық талаптарын және мүмкіндіктерін түсіндіру.

Әдістемелік бағыт (тәрбие, бос уақыт)

Оқудан тыс іс-әрекеттерді ұйымдастырудың психологиялық негіздері мен тәрбиелік мүмкіндіктерін көрсету.

Қосымша назар аударылатын кезеңдер

1-сыныпқа қабылдау және мектепке бейімделу.
Орта буынға ауысу және жаңа талаптарға бейімделу.
Жасөспірімдік дағдарыс кезеңі.
Жоғары сыныпқа бейімделу.

Апталық циклограмма және жұмыс күндерінің бағыты

Апта күндері бойынша негізгі бағыттар

Дүйсенбі: Психодиагностика және зерттеу нәтижелерін өңдеу.
Сейсенбі: Сенім телефоны, жеке және отбасылық консультациялар.
Сәрсенбі: Психотүзету және психопрофилактика.
Бейсенбі: Қарым-қатынас тренингтері, психотерапиялық элементтер, психологиялық гимнастика.
Жұма: Модульдік курстар, педконсилиум, педкеңес, координациялық отырыстар.
Сенбі: Кітапханада жұмыс, өзіндік кәсіби даму.

Кабинет жұмысының циклограммасы (үлгі)

Күн	Мұғалімдер	Оқушылар	Ата-аналар
Дүйсенбі	Жеке кеңес	Психодиагностика, нәтижені өңдеу, психогимнастика	І–IV сынып ата-аналар мектебі
Сейсенбі	Психодиагностика	Қыздарға факультатив (тренинг), сенім телефоны	V–VII сынып ата-аналар мектебі
Сәрсенбі	Семинар	Ұлдарға факультатив (тренинг), психологиялық гимнастика	Жеке кеңес
Бейсенбі	Педконсилиум	Ойлау сағаты	Сенім телефоны (II уақыт), жеке кеңес
Жұма	Әкімшілікпен кеңес	Қарым-қатынас сағаты, сенім телефоны	IX–XI сынып ата-аналар мектебі

Педагогикалық ұжымды зерттеудегі диагностиканың маңызы

Педагогикалық ұжымды терең зерттеу үшін төмендегі көрсеткіштер бойынша жүйелі мәлімет жинау маңызды:

Психологиялық ахуал және ұжымның даму деңгейі.
Өзін-өзі бағалау және өзара бағалау ерекшеліктері.
Басқару стилі және «басшы–қарамағындағылар» қатынасы.
Әлеуметтік-коммуникативтік құзыреттілік және тұлғааралық қатынас деңгейі.
Көңіл-күй, белсенділік және бақылау локусы.
Тұлғалық үрей деңгейі.

Зерттеу нәтижесі бойынша қорытынды құрылымы

1.Зерттеу жүргізудің себебі.
2.Жоспар құру, болжам жасау, әдістемелерді таңдауды негіздеу (авторлары көрсетіледі).
3.Диагносттың аты-жөні, лауазымы, жұмыс орны және байланыс дерегі.
4.Зерттеу жүргізілген уақыт.
5.Әдістемені сипаттау: мектеп атауы, тест авторы мен атауы, зерттеу нысаны, нәтижеге әсер ететін факторлар.
6.Бағалау шкалалары (мысалы: вербалды емес интеллект, ақпараттылық, жалпы баға, есте сақтау көлемі және т.б.).
7.Нәтижелер: сандық мәліметтер, кестелер, интерпретация, қорытынды және ұсыныстар.

Нәтижені есептеу кестесі (үлгі)

№	Аты-жөні	Тапсырма 1	Тапсырма 2	...	Қорытынды	Күні
1	—	—	—	—	—	—

Қорытынды пікір, жүргізушінің аты-жөні және қолы міндетті түрде көрсетіледі.

Журналдар мен бағдарламалар (форма үлгілері)

Кеңес беру журналы

Күні және уақыты (басталуы/аяқталуы).
Кеңес алушы (жасы, жынысы, аты немесе аноним атау).
Келу себебі, мәселе, нәтиже.
Кеңесші және ескертулер.

Топтық жұмысты есепке алу журналы

Қатысушылардың аты-жөні.
Тренингтің тақырыбы мен атауы.
Кездесу күні, қатысу белгісі.
Жүргізуші және ескертулер.

Тренингтер мұғалімдермен, ата-аналармен және оқушылармен өткізіледі. Коррекциялық немесе дамытушылық сабақтар белгілі бағдарлама бойынша жүргізілуі мүмкін.

Топпен жұмыс бағдарламасы

Психолог туралы мәлімет.
Сынып/топ сипаттамасы және психологиялық мінездеме.
Мақсат-міндет және айлық іске асыру кезеңдері.
Нәтижені жоспарлаудағы эксперттік тексерулер.

Түзету-дамыту сабақтарының бағдарламасы (құрылымы)

1) Түсінік хат

Өзектілігі және бағдарлама мақсаты.
Тапсырмалар (мақсатқа жету жолдарын анықтау).
Адресат (кіммен жүргізіледі).
Мазмұны (тараулар бойынша).

2) Тақырыптық жоспар

Әр сабақ бойынша: тақырып, мақсат-міндет, жұмыс түрлері мен жаттығулар (қысқа түрде).

3) Әдебиеттер

Қатысушылар пайдаланатын әдебиеттер тізімі және жүргізушінің деректері (аты-жөні, қызметі).

Мәжілісхат (зерттеу бойынша қысқаша есеп)

Негізгі деректер

Кімге: 2 дана
Зерттеу: —
Мақсат: —
Әдіс: —
Жүргізілуі: —

Нәтиже және нұсқаулар

Нәтиже сандық және сапалық талдау түрінде беріледі. Нұсқаулар мұғалімдерге, ата-аналарға және оқушыларға бөлек нақтыланады.

Күні: —
Қолы: —