Өсімдіктерді жинау және кептіру әдістері, өсімдіктерден кеппешөп немесе коллекция жасау үшін пайдаланылатын арнайы тактикалық тәсілдер
Өсімдіктерді жинау және кептірудің негізгі қағидалары
Өсімдіктерді жинау, кептіру және кеппешөп (гербарий) даярлау — өсімдіктен толыққанды үлгі алып, оны ұзақ сақтауға және ғылыми тұрғыдан сипаттауға мүмкіндік беретін арнайы әдістер жүйесі. Кеппешөп жасау үшін өсімдіктерді ерте көктемнен қоңыр күзге дейін жинауға болады.
Қашан және қандай ауа райында жинаған дұрыс?
- Ең қолайлы кезең — өсімдік гүлдеп тұрған немесе тұқым байлаған уақыт.
- Жинау жұмысы ашық, құрғақ ауа райында жүргізіледі.
- Таңғы 10–11 аралығы — ең тиімді уақыт.
- Кеппешөпке алынатын өсімдік міндетті түрде құрғақ болуы тиіс: ылғал өсімдік тез шіріп, бұзылады.
Экскурсияға дайындық: қажетті құрал-жабдықтар
Өсімдіктерді жинауға шығар алдында құрал-жабдықты алдын ала толық дайындап алу қажет. Бұл үлгілердің сапасын сақтауға және далалық жұмысты жүйелі жүргізуге көмектеседі.
Негізгі жинақ
- Ботаникалық папка (пресс)
- Күрек немесе қалақша
- Қағаз (газет және мүмкін болса су сорғыш қағаз)
- Пакет
Бағдарлау және белгілеу
- Компас
- 9–10 есе ұлғайтатын қол лупасы
- Этикеткалар
- Қойын дәптер, қарындаш
Қалақшаға қойылатын талап
Өсімдікті өскен жерінен қазып алуға арналған қалақша мықты, жерді жақсы қазатын, алып жүруге ыңғайлы әрі жеңіл болуы керек. Бұл — тамыры терең өсімдіктердің жер асты мүшелерін зақымдамай алу үшін маңызды.
Өсімдікті дұрыс алу: толық үлгі қағидасы
Жинау кезінде өсімдіктің вегетативті және генеративті мүшелері толық қамтылуына назар аударыңыз: сабақ, жапырақ, тамыр, гүл (немесе жеміс/тұқым). Қазып алынған өсімдіктен жапыраққа, сабаққа, тамырға жабысқан топырақты және қажетсіз, зақымдалған бөліктерді мұқият тазартып, үлгіні қағаз парағына орналастырады.
Үлгіні қағазға орналастыру
Өсімдік мүшелерін жазып, тегістеп орналастыру — кепкен кезде пішінінің сақталуына және кейін анықтаудың жеңіл болуына жағдай жасайды.
Кептіру: қағазды дұрыс таңдау және алмастыру тәртібі
Сапалы кептіру үшін ең тиімдісі — су сорғыш қағаз. Алайда ол әрдайым қолжетімді бола бермейді, сондықтан оның орнына кәдімгі газет қағазын қолдануға болады. Экскурсияға қағазды жеткілікті мөлшерде, тіпті артығымен алып шыққан дұрыс.
Газеттерді ауыстыру жиілігі
Алғашқы кезең
Күніне 1–2 рет (таңертең және кешке) құрғатқыш газеттерді ауыстырыңыз.
Кейінгі кезең
Өсімдік кебе бастағанда — күніне 1 рет, одан кейін 2 күнде 1 рет ауыстырыңыз.
Жақсы кепкен өсімдік былқылдақ болмайды: серпімді, майысқақ күйде сақталуы тиіс.
Ботаникалық папка (пресс): құрылымы және қолдану жолы
Жиналған өсімдіктерді қағазға салып, ботаникалық папкада кептіреді. Папка әдетте тығыз картоннан, фанерадан немесе темір тордан жасалады.
Папканың сипаттамасы
- Шамамен өлшемі: 50 × 35 см.
- Төрт бұрышында ұзынша саңылаулар болады; сол арқылы жалпақ жіп немесе қайыс өткізіледі.
- Ауа алмасуы үшін қосымша саңылаулар жасалады.
Барлық үлгілер папкаға салынғаннан кейін үстіне екінші сыңары қойылып, мықтап байланады да, құрғақ жерде ілулі күйде сақталады.
Кеппешөп (гербарий): анықтамасы және ғылыми маңызы
Кеппешөп (гербарий) — барлық мүшелері белгілі форматта толық жиналып, дұрыс кептірілген және этикеткасы толтырылған өсімдік үлгісі.
Кептірілген дайын өсімдіктерден гербарий жасалады. Гербарий парағының өлшемі шамамен 45 × 30 см: бір беті қалың қағаздан немесе картоннан, ал екінші беті калькадан дайындалады. Кептірілген өсімдік картон бетіне орналастырылып, ине-жіппен тігіледі.
Неге гербарий қажет?
Гербарий — кепкен өсімдіктер коллекциясы. Ол систематикалық, флористикалық және ботаника-географиялық зерттеулер үшін аса маңызды негіз болып саналады. Ғылым үшін жер бетіндегі өсімдік үлгілерін құнды құжат ретінде сақтауға, өсімдіктерді жылдың кез келген мезгілінде оқып-зерттеуге және анықтауға мүмкіндік береді.
Жоғары оқу орнындағы гербарий — оқытушылар, студенттер және магистранттар үшін оқу процесін жүргізудің базасы әрі кең білім алудың міндетті элементі.
Этикетка: гербарийдің міндетті ғылыми құжаты
Этикетка — жиналған өсімдік туралы қысқаша мәлімет жазылатын қағаз. Гербарийдегі әрбір өсімдік үлгісінде міндетті түрде этикетка болуы тиіс. Этикетка мөлшері әдетте 12 × 7 см, оны гербарий парағының оң жақ төменгі бұрышына орналастырады.
Этикеткада не жазылады?
- Жиналған жері (мүмкіндігінше нақтылау)
- Жиналған күні
- Жинаған адамның аты-жөні
- Өсімдіктің тұқымдасы, туысы, түрі (латынша және қазақша атауы)