ҚҰҚЫҚТЫҢ ПАЙДА БОЛУ НЕГІЗДЕРІМЕН ТАРИХЫ
Құқықтың пайда болуы: әлеуметтік, экономикалық және саяси негіздер
Құқық адамзатпен бірге бірден пайда болған құбылыс емес. Зерттеушілердің пікірінше, ол мемлекетпен қатар қалыптасты. Адамдар мінез-құлқының ерекше реттеушісі ретінде құқықтың дүниеге келуіне үш негізгі фактор ықпал етті: әлеуметтік, экономикалық және саяси.
1) Әлеуметтік негіз
Әлеуметтік негіз адамдардың мінез-құлқы мен психологиясындағы өзгерістермен тығыз байланысты. Әлеуметтік қатынастар дамыған сайын әр адамның жеке, дара болмысы айқынырақ көріне бастады. Енді адам өз мінез-құлқының түрін таңдай алатын деңгейге жетті.
Алайда бұл еркіндік бір мезетте әртүрлі мүдделердің қақтығысуына алып келетін қауіпті кеңістікке айналды. Сондықтан адамдар өз әрекеттерін бір-біріне үйлестірудің тиімді тәсілдерін іздестірді. Осы ізденістің нәтижесінде құқық пайда болды: ол адамға өзіне жеткілікті еркіндік аймағын береді және сол аймақтан шығып, өзге адамдармен әрі қоғаммен қарым-қатынасқа түскенде ұстануға тиіс ортақ ережелерді айқындайды.
Бұл міндетті мораль, діни нормалар немесе дәстүр толық шеше алмады. Өйткені олар адамның жеке, қол сұғылмайтын таңдау кеңістігін нақты кепілдеуге әрдайым қабілетті бола бермеді.
2) Экономикалық негіз
Өнеркәсіп пен сауданың дамуы өнімді жеке иелену тәжірибесін кеңейтті. Бұл үрдіс жеке меншіктің пайда болуына және бекінуіне әкелді.
Меншіктік қатынастарды реттеудің ең икемді тетігі ретінде құқықтың қалыптасуы осы экономикалық қажеттіліктен туындады. Себебі мораль, діни қағидалар мен дәстүр өз табиғатында меншіктік қатынастарды жүйелі түрде реттеуге бейім болмады.
3) Саяси негіз
Қоғамдық қатынастардың күрделенуі мемлекет, әлеуметтік топтар және өзге де ұйымдасу құрылымдарының қалыптасуына жол ашты. Нақты басқару жүйесі бар мемлекет қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету үшін мінез-құлық ережелерін біріздендіріп, бекітті.
Осылайша құқықтың саяси негізі қаланды: құқықтың сақталуына мемлекет кепіл бола алды. Ал мораль, дін және дәстүр ережелері көп жағдайда өзін сақтау үшін күш қолдануды қажет етпейді, тіпті кей жағдайларда күш қолдануға қарсы да болуы мүмкін. Сондықтан олар мемлекетке құқық секілді берік тірек бола алмады.
Қорытынды
Осылайша, нақты қалыптасқан әлеуметтік, экономикалық және саяси жағдайлар құқықтың өмірге келуіне негіз болды. Қоғам дамуының белгілі бір кезеңінде құқық адамдар үшін өмірлік қажеттілікке айналды.