Өндіріс қорлары
Оқу-әдістемелік материалдар
«Өндірісті ұйымдастыру, жоспарлау және менеджмент» пәні бойынша негізгі ұғымдар мен дәрістік мазмұн
Төменде пәннің глоссарийі және Модуль 1 бойынша дәрістердің қысқартылған әрі редакцияланған нұсқасы берілген. Мәтін оқу үшін жеңілдетіліп, қайталанатын тұстар біріктірілді, терминдердің жазылуы біріздендірілді.
Негізгі акцент
Ұғымдар
Шығын, табыс, қорлар, инвестиция, инфляция, т.б.
Негізгі акцент
Кәсіпорын
Ішкі/сыртқы орта, жіктелуі, құқықтық формалар.
Негізгі акцент
Жоспарлау
Болжау, принциптер, кезеңдер, жоспар түрлері.
1) Глоссарий
Негізгі терминдер мен анықтамалар
Қаржы нәтижелері және өнім көрсеткіштері
- Жалпы пайда (табыс)
- Кәсіпорынның жалпы түсімінен барлық өнімге (жұмысқа, қызметке) кеткен шығындарды алып тастағаннан кейінгі пайда.
- Жалпы өнім
- Белгілі бір мерзім ішінде (ай, тоқсан, жыл) өндірілген өнімнің (жұмыстың) жалпы көлемі; әдетте ақшалай түрде көрсетіледі.
- Табыс (кіріс, түсім)
- Белгілі бір өнімді өндіру немесе жұмысты орындау нәтижесінде кәсіпорынға, ұйымға немесе жеке тұлғаға түсетін ақшалай түсім не материалдық игілік.
- Өнім көлемі
- Кәсіпорынның, шаруашылықтың немесе саланың белгілі бір уақыт ішінде шығарған (немесе шығаруға тиіс) өнім мөлшері.
- Өнім (бұйым)
- Белгілі бір мерзім ішінде тиісті кәсіпорын немесе сала шығарған өнімнің жиынтығы.
Шығындар, өзіндік құн және тиімділік
- Өндіріс шығындары
- Өнім өндіруге жұмсалған нақты және затқа айналған еңбек шығындарының жиынтығы. Қоғамдық өндіріс шығындары және кәсіпорынның ақшалай шығындары болып қарастырылады.
- Өзіндік құн
- Өнім өндіруге жұмсалған барлық шығындардың жиынтығы (шикізат, материал, энергия, амортизация, еңбекақы және т.б.). Әр өнімге шаққанда жалпы шығын сомасын өнім көлеміне бөлу арқылы анықталады.
- Негізгі шығындар
- Өнімді жасаудың технологиялық процестерімен тікелей байланысты шығындар (шикізат, материал, энергия, амортизация және т.б.).
- Материал сіңіргіштік
- Белгілі бір өнімді өндіруге немесе жұмысты орындауға кеткен материалдық қорлар шығынын сипаттайтын көрсеткіш.
Қорлар мен капитал
- Негізгі қорлар
- Кәсіпорынның өндіріс құралдары мен еңбек құрал-жабдықтары. Өндіріс процесінде ұзақ уақыт пайдаланылатын құрал-жабдықтар негізгі қорға жатады.
- Айналым қорлары
- Өндірістің бір циклінде толық пайдаланылатын өндірістік қорлардың бөлігі; олардың құны өндірілген өнімге толық аударылады. Негізгі элементтері: шикізат, негізгі/қосалқы материалдар, отын, ыдыс, аяқталмаған өндіріс, шала фабрикат, арзан әрі тез тозатын құралдар және т.б.
- Айналым қаржысы
- Кәсіпорынның өндірістік қор жасауына, аяқталмаған өндіріс пен дайын өнім қалдықтарын қалыптастыруға, сондай-ақ өндіріс пен айналыстың басқа қажеттіліктерін өтеуге пайдаланылатын қаражат.
- Айналым капиталы
- Тұтыну процесінде өнімге толық сіңіріліп, әрбір айналымнан кейін ақша түрінде түгел қайтып отыратын өндіргіш капиталдың бөлігі.
- Амортизация
- Ғимарат, машина және басқа негізгі құралдардың тозуына байланысты олардың құнын өтеу үшін кезең-кезеңімен есептелетін жарна.
Нарық және сыртқы экономикалық ұғымдар
- Банкроттық
- Азаматтардың немесе кәсіпорындардың қарыздарын өтеуге қабілетсіздігін білдіретін ұғым. Ол кәсіпорынның жабылуына не таратылуына әкелуі мүмкін; дағдарыс кезінде банкроттық кең таралып, жұмыссыздықтың артуына ықпал етеді.
- Сыртқы сауда
- Елдің тауарды сыртқа шығаруы (экспорт) немесе шетелден әкелуі (импорт) арқылы жүзеге асатын сауда. Экспорт пен импорт құнының арақатынасы сауда балансы деп аталады.
- Импорт
- Елдің ішкі нарығына шетелден тауар әкелу.
- Нарық сыйымдылығы
- Нарықта мүмкіндігінше сатылатын тауар мөлшері; сұраныстың төлем қабілетіне қарай анықталады.
- Демпинг
- Бәсеке күресінің түрі; көбіне сыртқы нарықтарды иелену үшін қолданылады.
- Инфляция
- Ақшаның құнсыздануы және айналымдағы қағаз ақшаның шамадан тыс өсуі салдарынан ақша тұрақтылығының әлсіреуі.
Инвестиция, есеп және құқықтық-қаржылық операциялар
- Инвестиция
- Пайда табу мақсатымен ел ішінде немесе шетелде белгілі бір салаға, кәсіпорынға ұзақ мерзімге капитал салу.
- Инвестициялық саясат
- Күрделі қаржыны тиімді пайдаланудың, оны басым бағыттарға шоғырландырудың және өндірістегі тепе-теңдікті қамтамасыз етудің шаруашылық шешімдері мен тәсілдерінің жиынтығы.
- Заем (қарыз)
- Белгілі шартпен және мерзіммен ақшаны немесе затты қарызға алу операциясы.
- Ипотека
- Қозғалмайтын мүлікті кепілге қою арқылы банктер беретін ұзақ мерзімді ақшалай қарыз.
- Инвентаризация
- Мүлікті және ақшаны түгендеу, тізімге алу; сақталуын, есептің дұрыстығын және қоймадағы қалдықтың есепке сәйкестігін тексеру.
- Калькуляция
- Өнімнің немесе жұмыстың өзіндік құнын шығын түрлері бойынша есептеу.
Ұйымдастыру және еңбек
- Еңбек биржасы
- Жұмысшы күшін сатып алу–сату процесінде жұмысшылар мен кәсіпорындар арасында делдалдық қызмет атқаратын мемлекеттік мекеме.
- Еңбек қарқындылығы
- Белгілі бір уақыт ішінде жұмсалған еңбектің деңгейімен және көлемімен сипатталатын еңбек қарқыны.
- Өндіріс қуаты
- Құрал-жабдықты тиімді пайдалану және өндіріс пен еңбекті дұрыс ұйымдастыру жағдайында белгілі уақыт ішінде өнімнің нақты түрін шығарудың ең жоғары мүмкіндігі.
- Өндіріс циклі
- Еңбек заттары өнімді әзірлеу басталған сәттен дайын өнім алынғанға дейін өндіріс процесінде болатын мерзім.
- Ұдайы өндіріс
- Өндіріс процесінің үздіксіз қайталанып, жаңғыртылып отыруы.
2) Дәрістер жинағы (Модуль 1)
Негізгі өндірісті ұйымдастыру
Тақырып 1. Кәсіпорын туралы түсінік және түрлері
Дәріс уақыты: 2 сағат
Дәріс жоспары
- Кәсіпорын түсінігі, негізгі мақсаты және міндеттері
- Ішкі және сыртқы орта элементтері
- Кәсіпорындардың жіктелуі
- Ұйымдастырушылық-құқықтық формалары
Негізгі анықтама
Кәсіпорын — дербес шаруашылық жүргізетін бірлік. Ол өзіне тиесілі еңбек құралдары арқылы еңбек заттарын өңдеп, тұтынушыға қажет дайын өнім шығарады және оны өткізу арқылы пайда табуды мақсат етеді.
Кәсіпорын әдетте заңды тұлға ретінде әрекет етеді және құрылтай құжаттары мен келісімшарттық негізде жұмыс істейді.
Заңды тұлғаның негізгі белгілері
- Ұйымдық бірлік: нақты басқару құрылымы, бөлімшелер, цехтер, жұмыс орындары.
- Мүліктік дербестік: бухгалтерлік балансқа сүйенеді.
- Мүліктік жауапкершілік: қарыздары бойынша өз мүлкімен жауап береді.
Кәсіпорынның негізгі міндеттері
Пайда табу және өсіру
Тиімділікті арттыру арқылы тұрақты қаржы нәтижесіне қол жеткізу.
Жұмыс орындары мен еңбекақы
Еңбек ұжымын жұмыспен қамту және әділ төлемді қамтамасыз ету.
Экологиялық жауапкершілік
Қоршаған ортаны қорғау, ластануды азайту.
Сапалы өнім шығару
Тұтынушы талаптарына сәйкес өнім сапасын тұрақтандыру.
Қауіпсіз әрі қолайлы жағдай
Жұмысшылар үшін қажетті еңбек жағдайларын жасау.
Даму және жаңарту
Өндірісті, технологияны және басқаруды тұрақты жетілдіру.
Ішкі және сыртқы орта элементтері
Ішкі орта
- Өндірістік қорлар (негізгі және айналым)
- Адамдар (еңбек ресурстары, кәсіпкерлік қабілет)
- Ақпарат (басқару үшін деректер мен білім)
- Қаржы (өз қаражаты, қарыз қаражаты, басқа түсімдер)
Капитал — қосымша құн әкелетін кез келген құндылық.
Сыртқы орта
- Мемлекеттік органдар
- Бәсекелестер мен серіктестер
- Тұтынушылар
- Жергілікті халық (кәсіпорын маңындағы орта)
Кәсіпорындардың жіктелуі (негізгі факторлар)
Қор түріне қарай
Еңбек сіңіргіштігі жоғары, қор сіңіргіштігі жоғары, материал сіңіргіштігі жоғары кәсіпорындар.
Саласына қарай
Кен өндіру, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, сауда, көлік, байланыс, құрылыс, қаржы мекемелері.
Орналасуына қарай
Материал/еңбек/энергия шығындары, сату мен салықтар, көлік қолжетімділігі, экология, тұтынушыға жақындық, климат және серіктестік байланыстар ескеріледі.
Өлшеміне және меншік формасына қарай
Ірі/орта/шағын; жеке/мемлекеттік/ұжымдық. Өлшемі жұмысшылар саны, айналым, негізгі қор мөлшері сияқты көрсеткіштермен бағаланады.
Ұйымдастырушылық-құқықтық формалар
1) Шаруашылық серіктестіктер
Кәсіпкерлердің ортақ мақсатқа жету үшін бірігуі. Қатысушылар саны кемінде екеу. Табыс салым үлесіне сай бөлінеді, серіктестер басқаруға қатысады; жалдамалы еңбек қолданылуы мүмкін.
- Толық серіктестік: қарыздар бойынша бүкіл мүлкімен жауап береді; әр серіктес ұйым атынан әрекет ете алады.
- Коммандитті серіктестік: толық серіктестермен қатар салымшылар (коммандитистер) болады; басқаруға қатыспайды, пайдадан пайыз алады.
2) Шаруашылық қоғамдар
Коммерциялық мақсатта капиталдардың бірігуі. Әдетте жарғы және құрылтай шарты қажет; қатысушылар басқаруға міндетті түрде қатыспауы мүмкін.
- ЖШС: жауапкершілік салым мөлшерімен шектеледі.
- Қосымша жауапкершілігі бар қоғам: қарыздар бойынша салымына пропорционалды түрде қосымша жауап береді.
- Акционерлік қоғам (АҚ): жарғылық капитал акцияларға бөлінеді (жабық немесе ашық үлгілері болуы мүмкін).
3) Өндірістік кооператив
Бірлескен өндірістік-шаруашылық қызмет үшін адамдардың бірігуі. Құрылтайшылардың тікелей еңбегі қажет; табыс еңбек үлесіне сай бөлінеді.
4) Унитарлы кәсіпорын
Мүлікке меншік құқығы кәсіпорында болмайды; қызметкерлер жалдамалы негізде жұмыс істейді. Түрлері: шаруашылық жүргізу құқығы бар және оперативтік басқару құқығы бар (қазыналық) кәсіпорындар.
Кәсіпорындардың бірігу түрлері (қысқаша)
Корпорация
Ортақ мақсат үшін бірнеше кәсіпорынның бірігуі.
Концерн
Ірі бірлестік; шоғырландыру мен интеграция артықшылықтарын қолданады.
Консорциум
Ірі бағдарламаны орындауға арналған уақытша бірлестік.
Картель / Трест / Синдикат / Холдинг
Нарықты бөлу, орталықтандыру, өткізу-жабдықтау, бақылау пакеттері арқылы басқару сияқты модельдер.
Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- Кәсіпорын дегеніміз не? Негізгі міндеттері қандай?
- Ішкі ортаға кіретін негізгі элементтерді атаңыз.
- Сыртқы орта элементтерін атаңыз.
- Кәсіпорындардың жіктелу факторлары қандай?
- Ұйымдастырушылық-құқықтық формаларды сипаттаңыз.
- Кәсіпорынның заң алдындағы міндеттемелері мен құқықтары қандай?
- Кәсіпорынды тіркеу тәртібін қысқаша түсіндіріңіз.
Әдебиеттер (іріктеме)
- ҚР «Кәсіпорындар туралы» заңы.
- Шмален Г. Основы и проблемы экономики предприятия. М.: Финансы и статистика, 2000.
- Сергеев И.В. Экономика предприятия. М.: Финансы и статистика, 2000.
- Грузинов В.П. Экономика предприятия. М.: Банки и биржи, 2000.
- Экономика предприятия / ред. О.И. Волков. М.: Инфра-М, 2001.
- Бейсенова М., Садықбаева А. Кәсіпорын экономикасы (есептер жинағы). Алматы: Ғылым, 2002.
Тақырып 2. Кәсіпорын қызметін болжау және жоспарлау
Дәріс уақыты: 2 сабақ
Дәріс жоспары
- Нарықтық экономика жағдайында жоспарлау мен болжаудың мәні
- Жоспарлаудың әдістемелік негіздері
- Жоспарлау көрсеткіштері
- Кәсіпорынды дамыту жоспары
Негізгі ұғымдар
Болжау — болашаққа көзқарас, дамудың ықтимал жолдарын бағалау.
Жоспар — белгілі мақсатқа жету үшін әрекеттердің реттелген үлгісі.
Жоспарлау — мақсатқа жету үшін жаңа мүмкіндіктерді ескере отырып, тәсілдер мен әрекеттерді біріктіру және үздіксіз жетілдіру процесі.
Жоспарлау — менеджменттің бастапқы функциясы
Классикалық тізбек: жоспарлау → ұйымдастыру → басқару → тексеру.
Жоспарлау кезеңдері
- Мақсатты қалыптастыру.
- Мақсатқа жету тәсілдерін таңдау, талдау және бағалау.
- Қажетті әрекеттер тізімін құрастыру.
- Жұмыс бағдарламасын әзірлеу.
- Ресурстарды талдау.
- Жоспар нұсқаларын салыстырмалы талдау.
- Нақты әрекет жоспарын бекіту.
- Орындалуын қадағалау және түзету.
Жоспарлаудың негізгі принциптері
Қатысу принципі
Жоспарлауға қызметкерлерді кеңінен тарту. Әдістері: директивті (жоғарыдан төмен) және индикативті (төменнен жоғары).
Үздіксіздік
Ішкі және сыртқы өзгерістерге қарай жоспарды жүйелі түрде нақтылау, толықтыру және қайта қарау.
Үйлесім және интеграция
Жоспар бөлімдерінің өзара байланысы және бөлімшелер әрекеттерінің келісімділігі; тәуелділіктерді ескеру.
Уақыт көкжиегі бойынша жоспарлау түрлері
Болашақтық (стратегиялық)
Болжауға негізделеді: ұзақ (10–15 жыл) және орта мерзімді (шамамен 5 жыл).
Ағымдағы (жылдық)
Орта мерзімді жоспар көрсеткіштерін нақтылайды және жылға бейімдейді.
Оперативті-өндірістік
Ай/онкүн/ауысым/сағат деңгейінде цех–аймақ–жұмыс орны бойынша нақтыланады.
Кәсіпорынның негізгі жоспарлары
- Кәсіпорынның даму жоспары
- Өндірістік бағдарлама
- Әлеуметтік-экономикалық даму жоспары
Жоспарлаудың әдістемелік негіздері
Кәсіпорынның даму жоспарын әзірлеуде жоспарлау әдістемесін жетілдіру маңызды. Негізгі бағыттар:
- Жоспарларды ғылыми-техникалық және есептік-экономикалық тұрғыдан негіздеуді күшейту.
- Озық техникалық-экономикалық нормалар мен нормативтерді қолдану.
Норма
Белгіленген сапамен өнім дайындауға қажет шикізат, материал, отын, энергия және т.б. шығындарының ең жоғары (шекті) мөлшері.
Норматив
Салыстырмалы шама: ресурстарды пайдалану деңгейін және бірлікке шаққандағы шығынды сипаттайды (мысалы, қор қайтымдылығы — негізгі қордың 1 теңгесіне шаққандағы өнім).
Мазмұнның құрылымы (қысқаша)
1. Глоссарий
Негізгі экономикалық ұғымдар мен анықтамалар.
2. Дәрістер жинағы
Кәсіпорын, жоспарлау және басқарудың базалық қағидалары.
3. Практикалық сабақтар
Есептер, талдау тапсырмалары және қолданбалы кейстер.
4. Студенттің өздік жұмысы
Оқу нәтижесін бекітуге арналған тапсырмалар.
Қысқа қорытынды
Бұл материалдар өндірісті ұйымдастырудың базалық терминологиясын жүйелеп, кәсіпорынның мәнін, оның ортасын, жіктелуін және құқықтық формаларын түсіндіреді. Сонымен қатар, нарықтық ортадағы болжау мен жоспарлаудың принциптері мен кезеңдерін құрылымды түрде ұсынады.