Канаданың үлгісі
Канада — Солтүстік Америкадағы мемлекет, Британия Ынтымағына кіреді. Ел Солтүстік Американың солтүстік бөлігін және Ванкувер, Королева Шарлотта, Ньюфаундленд, Кейп-Бретон, Антикости, Принс-Эдуард аралдарын, сондай-ақ Канаданың Арктикалық архипелагін қамтиды.
Шекаралары
- Оңтүстігі мен солтүстік-батысында — АҚШ.
- Солтүстігі — Солтүстік Мұзды мұхит.
- Батысы — Тынық мұхит.
- Шығысы — Атлант мұхиты.
Негізгі деректер
- Астанасы
- Оттава
- Аумағы
- 9 976,1 мың км²
- Халқы
- 21,8 млн (дереккөздегі мән)
Мәтінде халық саны бойынша әр кезеңнің мәліметтері араласып келеді; әрі қарай салыстыруларда 30 млн көрсеткіші аталады.
Қазақстанмен ұқсастық: кең аумақ, сирек қоныстану, ресурсқа байлық
Аумақ
Канада аумағы — 9 976 мың км², Қазақстаннан шамамен үш есе үлкен деп беріледі.
Халық саны
Халық саны мәтінде 30 млн шамасында көрсетіледі; аумаққа шаққанда көрсеткіш төмен.
Тығыздық
Қазақстанда — 5,5 адам/км², Канадада — шамамен 3 адам/км².
Тағы бір ұқсастық — Канада табиғи шикізат көздеріне өте бай: темір, металл, мұнай және өзге де пайдалы қазбалар ішкі қажеттілікті өтеп қана қоймай, сыртқа экспорттауға да жеткілікті. Ел Қазақстан секілді ірі индустриялық-аграрлық мемлекеттердің қатарына жатады: бидай және өзге өнімдерді экспорттайды. Климаттық жағдайы да Қазақстанның солтүстік өңірлеріне жақын.
Үлкен көрші факторы: тәуекел мен мүмкіндік
Қазақстан Қытай мен Ресей секілді екі ірі елдің ортасында орналасса, Канада әлемдік держава АҚШ-пен шектеседі. Мұндай көршіліктің артықшылықтарымен қатар, қолайсыз тұстары да бар.
«Біз өз саясатымызда пілмен қатарласа ұйықтаған тышқан секілді үлкен көршіміздің әрбір қимылы мен қозғалысын үнемі бақылап отыруға мәжбүрміз. Өйткені піл қаншалықты бейбітсүйгіш әрі кеңпейілді болса да, оның ұйқыдағы күйінде бізге қарай аунап түсуінен құдай сақтасын».
Дегенмен, Канада осы күрделі көршілікті тиімді пайдаланып, АҚШ секілді алып экономиканың қуатынан өз дамуына нәр ала білді. Нәтижесінде ел әлемдегі дамыған индустриялық-аграрлық мемлекеттердің біріне айналды.
География — артықшылыққа айналатын ресурс
«Қазақстан: Батыспен үнқатысу» атты халықаралық конференцияда Канаданың бұрынғы Премьер-министрі Жан Кретьен Қазақстандағы даму барысына қызығушылығын атап, ресурстардың жаһандық назарды тартатынын және географиялық орналасудың экономиканы нәрлендіруге қолайлы екенін айтқан. Оның ойынша, бүгінгі жаһандық экономикада халықаралық сауда мүмкіндіктерін пайдалану үшін орналасудың әлеуетін дұрыс түсіну қажет.
Сондай-ақ ол Қазақстанның геосаяси маңызы тек екі ірі көршімен шектелмейтінін, қарқынды өсіп келе жатқан Үндістанға, ресурсқа бай Таяу Шығысқа, әрі Орталық Азия кеңістігіне жақындықтың стратегиялық мәні бар екенін меңзейді.
Урбандалу: неге халық қалаларға шоғырланады?
Канадада халықтың шамамен 80%-ы қалаларда тұрады (Қазақстанда мәтін бойынша — 53%). Урбандалудың жоғары деңгейі — ойлантатын құбылыс: аумағы кең болғанымен, неге халық ірі орталықтарға жинақталады?
Ірі қалалардағы шоғырлану
Оттавада шамамен 1 млн адам тұрады. Елдегі ең ірі қалалардың қатарында Монреаль (3,2 млн), Торонто (3,1 млн), Ванкувер (1,85 млн), Эдмонтон (1 млн), Калгари (800 мың), Виннипег (700 мың) және Квебек (700 мың) аталады. Мәтін бойынша, халықтың 40%-дан астамы осы ірі қалаларда қоныстанған.
«Қала» деген не: өлшемдер әр елде әртүрлі
Санына қарай өлшеу
Ресейде қала мәртебесі үшін 12 мың, Жапонияда 30 мың тұрғын талап етіледі. Канадада тұрғын саны 1 мыңнан асса жеткілікті деп беріледі.
Инфрақұрылымға қарай өлшеу
Канадада шешуші өлшем ретінде адамдар саны емес, қалаға тән инфрақұрылымның болуы алынады. Дамыған елдерде көпқабатты үйлер міндетті белгі емес: қалалықтар жеке, 1–2 қабатты үйлерге бет бұрып жатыр.
Бұл тәжірибе Қазақстан үшін қызықты: бізде тұрғын саны 10–15 мыңға жетсе де «ауыл» болып қала беретін елді мекендер аз емес. Ал шағын қалалар жүйесі жеткілікті деңгейде қалыптаспаған.
Қазақстан үшін ой: шағын қалалар арқылы агроиндустриялық серпін
Канадалық үлгіні сол күйінде көшіру мүмкін емес: даму тарихы, саяси жүйе, өңірлік байланыстар мен құрлықтық контекст бөлек. Бірақ назар аударатын тұстар бар. Қазақстанда тәуелсіздік кезеңінде ауылдың еңсесі енді ғана түзеле бастады; көп ауылдарда мектеп пен емханадан өзге тұрақты жұмыс орындары жетіспейді. Сондықтан бірінші кезектегі міндет — ауылдағы кәсіпкерлікті дамыту.
Мемлекеттік бағдарлама және ауылдарды жіктеу
Ауылдық аумақтарды дамытудың 2004–2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы ауылдардың ахуалын көптеген өлшем бойынша зерттеп, даму болашағына қарай төрт топқа жіктеуге мүмкіндік берді. Болашағы бар ауылдарға қолдау шаралары қарастырылды.
Мәтіндегі ұсынысқа сай, бірінші топтағы ауылдардың өзін өңірлер бойынша қайта талдап, қалаға айналуға әлеуеті барларын анықтау маңызды. Қазақстанда 7 мыңнан астам ауылдың мыңнан астамы даму әлеуеті жоғары деп бағаланған.
Ұсынылатын бағыт
- Даму қарқыны жоғары елді мекендерге қалалық инфрақұрылым элементтерін кезең-кезеңімен енгізу.
- Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдейтін өндірістерді жобалап, іске қосу.
- Ауыл шаруашылығы тауар өндірушілеріне сервистік қызмет көрсететін кәсіпорындарды қалыптастыру.
- Күре жолдар бойында, курорттық аймақтарда және шекаралық өңірлерде агроиндустриялық шағын қалалар желісін дамыту.
Егер осындай шағын қалаларда өңірлік өнімді өңдейтін өндірістер, қызмет көрсету орындары жұмыс істеп, тұрғындар интернет пен ұялы байланыс арқылы жедел ақпаратқа қол жеткізсе, жол қатынасы жанданса — елді мекендердің өмір сапасы айтарлықтай жақсаруы мүмкін.
Кеңес кезеңінде Қаратау, Кентау, Жаңатас секілді шағын қалалар салу арқылы ауыр өнеркәсіп дамытылғаны белгілі. Енді осы тәжірибені жаңа мазмұнда — ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеуге және сервистік экожүйеге сүйенген агроиндустриялық шағын қалалар шоғырын қалыптастыруға бағыттау уақыты келгені жөнінде ой айтылады.