Қаңлылар туралы деректер
Қытай елшілігінің жазбалары және Қаңлының аталу тарихы
Сонау ертеде, осыдан екі мың жылдан астам бұрын Қытай билігі батыс өңірдегі елдерге елшілік жіберген. Елшіліктің мақсаты — көрші жұрттармен танысып, сауда-саттық қатынастарын дамыту. Сапар ұзаққа созылып, елшілік он үш жыл бойы көптеген елдерді аралап, ақырында аман-есен еліне оралған.
Елшілік басшысы жол бойы көрген-білгенінің бәрін тиянақты түрде жазып отырған. Кейін сол жазбаларды Қытай билеушісіне тапсырады. Бұл деректерде Қытайдың батыс жағында қалалары көп, өркениеті дамыған мемлекеттер мен көшпелі тайпа одақтары туралы айтылады. Солардың қатарында Қаңлы елі де аталады.
Тарихи контекст
Б.з.б. II ғасырда “Халықтардың ұлы қоныс аударуы” деп аталып кеткен үдерістердің нәтижесінде Орталық Азияда бірнеше жаңа мемлекеттік бірлестіктер қалыптасты. Солардың бірі — Қаңлы мемлекеті.
Жазба деректердің тапшылығы және археологияның маңызы
Шығыс тарихын зерттеуші ғалымдардың еңбектерінде қаңлылар жиі аталғанымен, нақты деректер, әсіресе жазба деректер өте аз. Сондықтан зерттеушілер көбіне археологиялық қазба жұмыстарының нәтижелеріне сүйенеді.
Бүгінге дейін археологтар қаңлылар мекендеген аймақтарда қазба жұмыстарын жүргізіп, көптеген қорымдар мен қоныстарды анықтады. Осы материалдардың негізінде ғалымдар бірнеше ірі археологиялық мәдениетті бөліп көрсетті.
Қуаныш, Отырар-Қаратау және Жетіасар мәдениеттері
Қуаныш мәдениеті
Ташкент өңіріндегі көгалды аймақпен байланыстырылады.
Отырар-Қаратау мәдениеті
Сырдарияның орта ағысынан бастап Қаратау беткейлері арқылы Талас өзеніне дейінгі аралықта тараған.
Жетіасар мәдениеті
Қуаңдария мен Жаңадария аңғарларын қамтиды.
Қостөбе қонысы және қалалық құрылыс белгілері
Қазба жұмыстары кезінде Пұшық-Мардан қаласы маңындағы Қостөбе қонысы жан-жақты зерттелді. Бұл жерден б.з. I мыңжылдығының алғашқы жартысына жататын мәдени қабаттар анықталған. Қала ортасынан мықты салынған бекіністің қираған үйіндісі аршылды: құрылыстың бірінші қабатында күмбез тәрізді тар дәліз болған, ал екінші қабаттың қабырғалары 1–1,2 метр биіктікке дейін сақталған.
Шаруашылығы мен тұрмысы: табиғатқа бейімделген жүйе
Қаңлылар табиғи-климаттық және географиялық тұрғыдан алуан түрлі өңірлерді мекендеген. Бұл аумақтарда құнарлы топырақты, ылғалы мол тау аңғарлары мен беткейлері, суы мол өзен-көлдер және көгалды жазық далалар алма-кезек кездеседі. Тау-тасты аймақтардың көп болуы ұсталық кәсіп пен құрылыс ісін дамытуға қолайлы жағдай жасаған. Тас пен ағаш негізгі құрылыс материалы қызметін атқарған.
Егіншілік және мал шаруашылығы
Хорезмде, Арал өңірінде, Зеравшан аңғарында және Ташкент алқабында отырықшылық дамып, ежелгі қоныстар мен қалалар қалыптаса бастаған. Отырықшы тұрғындар қарапайым суландыру тәсілдеріне сүйеніп, егіншілікпен айналысқан.
Суландыру жүйелерінің мысалы
Біздің заманымыздың бас кезінде-ақ Шыршық өзенінің оң жағалауында ұзындығы шамамен 20 шақырым болатын Зах арығы қазылған. Ал өзеннің сол жағалауынан Ханарық арығы тартылған.
Сауда қатынастары
Қаңлы тарихын зерттеген ғалымдар олардың ішінде ішкі сауда да, сыртқы елдермен сауда байланысы да жақсы дамыған деген тұжырымға келеді. Біздің заманымыздың II–V ғасырларында-ақ қаңлылар күнделікті тұрмысқа қажетті өнімдердің негізгі бөлігін өздері өндірген. Әсіресе қолөнер бұйымдарымен өзін толық қамтамасыз ете алған.
Мұндай өндірістік және қолөнер әлеуеті қалалар мен қоныстардың өсуіне, сондай-ақ олардың арасында сауда-саттықтың кеңеюіне жағдай жасаған.
Қаңлы қоғамы және басқару жүйесі
Қаңлы елін хан басқарған. Оның үш орынбасары — уәзірлері болған, елді басқару ісінің негізгі бөлігі осы үшеуінің қолында шоғырланған.
Астана туралы бір дерек
Кейбір жазба деректерде астана Битянь қаласы болғаны, оның қазіргі Түркістан маңында орналасқаны айтылады.
Екінші нұсқа
Өзге деректерде Қаңлы астанасы Отырар қаласы болғаны көрсетіледі. Демек, бұл мәселе әлі толық зерттеліп болмаған.
Мәдениеті және діни нанымдары
Тарихи деректер қаңлылардың ертеден-ақ өз дәуіріне сай мәдениеті болғанын аңғартады. Мәдениеттің қалыптасуына отырықшы тайпалар да, көшпелі тайпалар да ықпал еткен. Қаңлылар қоныстанған аумақтарда өзендер мен жылғалардың бойын жағалай орналасқан елді мекендер мен қалалар болған.
Қаңлылардың материалдық мәдениеті көбіне отырықшы, егіншілікпен айналысатын тайпалардың мәдениетімен тығыз байланысты.
Алтынасар — қалалық мәдениеттің жарқын ізі
Қаңлы дәуірінің көрнекті ескерткіштерінің бірі — Алтынасар қала жұрты. Ол шамамен 16 гектар аумақты алып жатыр. Қала биік әрі қалың дуалмен қоршалған, ал тұрғын үйлер қатарластыра салынған. Үйлердің қабырғалары шикі кірпіштен қаланып, балшықпен сыланған. Ортаңғы бөлмелердің бірінің қабырғасына қызыл бояумен ою-өрнек пен гүл бейнелері салынғаны белгілі.
Қаңлы мемлекеті туралы түсінік жазба деректер мен археологиялық олжалардың тоғысында қалыптасады. Қазба жұмыстары көбейген сайын қаңлылардың қалалық өмірі, шаруашылығы және мәдени кеңістігі туралы деректер де нақтылана түседі.