ЕЖЕЛГІ ДӘУІР ӘДЕБИЕТІ
Ежелгі дәуір әдебиеті: ортақ тамыр, көптілді мұра
Қазақ әдебиетінің тарихы — қазақ халқының ерте замандардан бүгінге дейін жасаған көркем мұраларын қамтитын кең арна. Ежелгі дәуір әдебиеті туралы сөз қозғағанда, ең алдымен екі мәселені айқын түсіну қажет.
1) Мұраның ортақтығы
Ежелгі дәуірдегі әдеби мұра тек қазақ халқының ғана еншісі емес. Ол — түркі тектес халықтардың бәріне ортақ рухани қазына. Себебі қазақ халқының құрылуына негіз болған ру-тайпалар бір кездері қазіргі Қазақстанды, Орта Азияны, Оңтүстік-шығыс Сібірді, Орталық Азияны, Еділ бойын, Каспий жағалауларын мекендеп, өзге түркі тайпаларымен аралас өмір сүрді.
2) Тілдік сипаты
Көне әдеби ескерткіштердің едәуір бөлігі қазіргі қазақ тілінде емес, ежелгі түркі тілінде жазылған. Бұл жайт — мұраның құндылығын кемітпейді; керісінше, оның тарихи тереңдігін айқындайды.
Түркі тілдес халықтардың экономикалық, әлеуметтік, мәдени өмірі өзара тығыз байланыста болғандықтан, олардың әдебиеті де ортақ сипатқа ие болды. Кумандар, Дешті Қыпшақ атанған жартылай көшпелі, жартылай отырықшы қауымдардың ерлігі, тұрмыс-тіршілігі, арман-қиялы поэзия тілімен жырланып, эпостар, ертегілер, аңыздар арқылы тарады.
Жазу мәдениетінің ерте қалыптасуы
Құлпытас пен күмбез тәрізді ескерткіштерге тарихи тұлғалар туралы жоқтау мен мадақ жырларын ойып жаздыру дәстүрі — түркі ұлыстарында жазу мәдениеті ертеден-ақ орныққанын көрсетеді. Осы жазу дәстүрі уақыт өте келе Күлтегін, Тоныкөк, Қорқыт ата сияқты көне мұралардың, сондай-ақ орта ғасыр ғұламаларының еңбектерінің сақталуына негіз болды.
«Тілі түсініксіз болса, мұра бола ма?» деген сұраққа жауап
Ру-тайпалық дәуірде туған шығармалардың тілі бүгінгі оқырманға толық түсінікті болмауы мүмкін. Осыдан «олар қазақ әдебиетінің мұрасы бола ала ма?» деген сауал туындайды. Кейбір зерттеушілер бұған күмәнмен қарағаны да белгілі.
Ғылыми тұрғыдан алғанда, мұндай күмәннің негізі әлсіз: ерте дәуір әдебиетінің бүгінгі тілде жазылуы міндет емес. Белгілі әдебиеттанушы Б. Кенжебаев көрсеткендей, кейбір халықтардың алғашқы жазба нұсқалары кейінгі ұрпаққа түсініксіз тілде болуы ықтимал, бірақ ол мұра сол халықтың жерінде, сол халық өкілдері тарапынан жасалып, бір кездегі өмірін танытады.
Сондықтан қазақ әдебиетінің ежелгі дәуіріне қатысты ескерткіштер көне түркі, шағатай, ұйғыр, араб, парсы тілдерінде жазылғанымен, біз оларды әдеби тарихымыздың бастауы деп танимыз. Шағатай тілі — араб және парсы сөздері араласқан түркі ру-тайпаларының кітаби тілі болып, өз дәуірінде көптеген түркі халықтарына ортақ түсінікті тіл қызметін атқарған.
VII–XIV ғасырлар: «Ежелгі әдебиет» кеңістігі
«Ежелгі әдебиет» деп аталатын VII–XIV ғасырларды қамтитын ұзақ кезеңге қатысты ескерткіштер аз емес. Ең алғашқы ортақ мұралардың қатарында түркі ру-тайпаларына ортақ Орхон ескерткіштері, «Қорқыт ата кітабы» және «Оғызнама» аталады.
Ерте ескерткіштер
- Орхон ескерткіштері (VII–VIII ғғ.)
- «Қорқыт ата» (VIII ғ.)
- «Оғызнама» (IX ғ.)
X–XII ғасырлардағы жалғастық
Бұл дәуірді түркі халықтарына ортақ ойшылдар мен ғалымдар жалғастырды. Аталған тұлғалар түркі топырағынан шықса да, араб әдебиеті мен ғылымының, сонымен қатар әлемдік ғылыми ойдың дамуына елеулі үлес қосты.
Қыпшақ тіліндегі кезең (XIII–XVI ғғ.)
Қыпшақ тілінде дамыған мұралардың қатарына «Кодекс куманикус», «Махаббатнама», «Жүсіп-Зылиха», «Гүлстан», «Домбауыл» сияқты қиссалар, дастандар, шежірелер мен тарихи жазбалар енеді.
Бұл мұралар кейінгі әдебиеттің қалыптасуына, көркемдік тұрғыдан шыңдалуына негіз болған түпқазық іспетті.
Күлтегін жырлары және Орхон ескерткіштері
Орта Азиядағы түркі тайпалары алғашында руна жазуын қолданған, ал араб әліпбиіне кейінірек — ислам дінінің енуіне байланысты көшкен. Ежелгі мәдениет ескерткіштерінің ішінде ерекше орын алатыны — бүкіл әлемге мәлім «ақын тас», «жыршы тас» атанған Орхон ескерткіштері (VIII ғ.).
Табылған өңірлер мен зерттелуі
Ескерткіштер Орхон мен Енисей өзендерінің бойынан табылған. Мұндай жазбалар Қазақстан аумағынан да көптеп кездеседі; солардың ең көлемділерінің бірі — Талас ескерткіші.
Алғаш тапқандар ретінде швед офицері Иоганн және орыс ғалымы Н. М. Ядринцев (XVIII–XIX ғғ.) аталады. Құлпытастарға қашалып жазылған бұл мәтіндер ғылымда руналық жазулар деп аталады.
Мазмұны: мемлекет тағдыры, ел бірлігі, ерлік рухы
Руналық мәтіндерде VII ғасырдағы іргелі мемлекет — Түркі қағанаты құрамындағы ру-тайпалардың өзара қақтығыстары, жорықтары мен соғыстары кең суреттеледі. Басты кейіпкерлер — хандар, бектер, тектілер; сол арқылы дәуірдің тұрмыс-тіршілігі мен қоғамдық болмысы да танылады.
Авторлық туралы болжам
Ескерткіш мәтіндерінде есімдері аталатын Йоллығ-тегін мен Тоныкөк автор болуы мүмкін деген пікір бар. Оларды ел тарихын, халық тағдырын толғаған көне ақын-жыраулар дәстүрінің өкілдері деуге болады.
Жанрлық сипаты
Орхон жырларында өлең жолдары мен қара сөз араласып келеді. Бұл ерекшелік «Алпамыс», «Қобыланды» сияқты эпикалық дәстүрмен үндесіп, оны эпикалық мұрамыздың көне үлгілерінің бірі ретінде тануға мүмкіндік береді. Сонымен бірге шешендік сөз үлгілері де мол.
Негізгі идея
Жырлардың өзегінде ел мен жерді сыртқы жаудан қорғау, бірлікке шақыру, ерлік пен батырлықты дәріптеу идеясы жатыр. Күлтегіннің он алты жастан қырық жеті жасқа дейінгі өмірі, жорықтары, ел басқарудағы ерлігі баяндалады.
Күлтегін ерлігі жырда мынадай бейнелі жолдармен беріледі:
Бастыны еңкейтті,
Тізеліні бүктірді,
Бек ұлдары құл болды,
Пәк қыздары күң болды.
Сонымен бірге Күлтегін ерлігінің арқасында халықтың «кедейі бай болды», «азы көп болды» деген мазмұндағы жолдар кездеседі. Бұл — түпкі мұраттың ел бірлігі мен бейбіт, бақуатты өмірді аңсау екенін аңғартады.
Образдар жүйесі: Білге Қаған, Күлтегін, Тоныкөк
Білге Қаған
Жырда Білге Қағанның қандай жорықтарға барғаны, ерлігі мен ұйымдастырушылық қабілеті жан-жақты суреттеледі. Тек іс-әрекеті ғана емес, ел ішіндегі іріткіге еріп, қырғынға ұшыраған халқына деген күйініші, назасы да беріледі.
Күлтегін
Күлтегін бейнесі жыр бойында үнемі өсу үстінде көрінеді. Ол — түркі халқының ерлік болмысын жинақтаған тұтас образ: дала еркіндігін, қайтпас мінезді, халықтың «сондай батыр болса» деген асқақ арманын бойына сыйғызған тұлға.
Тоныкөк
Тоныкөк — көптеген қағандарға кемеңгер ақылгөй болған, жорықтардың куәгері әрі сол жорықтар жайында жыр тудырып, тасқа қашатып жаздырған тұлға ретінде танылады. Осылайша ол әрі батыр, әрі ақылгөй, әрі жырау бейнесінде сомдалады.
Ерлік дәстүрінің айғағы
Батыр мерт болған сәтте оның қазасына тек достары ғана емес, дұшпандарының да қосыла жоқтауы кең түрде суреттеледі. Бұл — халықтық ерлік дәстүрінің берік, қасиетті құндылық ретінде танылғанын айқындай түсетін көркем деталь.
Қорытынды
Күлтегін, Білге Қаған және Тоныкөк ескерткіштері (Орхон–Енисей) — мазмұны мен түрі, тілі мен көркемдік құралдары, өлең құрылысы мен композициясы жағынан да ежелгі түркі халықтарына ортақ көркем мұраның ірі үлгісі. Сонымен бірге бұл ескерткіштер қазақ әдебиетінің де асыл қазынасына енетін, бай жыр дәстүрінің бастауларын танытатын құнды әдеби мұра болып табылады.