Қара алтынның қақпағы
Инвестиция және табиғи ресурстар: өсімнің өзегі мен тәуекелі
Табиғи байлық қоры жағынан әлемде алдыңғы орындардың бірін иеленген кең байтақ Қазақстанда инвестицияның басым бөлігі жер қойнауын игеру саласына бағытталады. Бұл үрдіс ең алдымен «қара алтын» — мұнай мен газға байланысты. Мәселен, Батыс Қазақстандағы Қарашығанақ кен орны шикізат қоры бойынша әлемдегі ең ірі мұнай-газ кеніштерінің алғашқы ондығына енуі осының айқын дәлелі.
Қосылу мен жұтылу нарығы: өсіммен бірге келетін көлеңке
Экономикалық өсім мен нарықтың дамуы елдің инвестициялық тартымдылығын күшейтіп, компаниялардың қосылуы мен жұтылуы (M&A) нарығын жандандыра түсті. Сырттай қарағанда, бір компанияның екіншісімен капиталды ұлғайту мақсатында бірігуі қалыпты құбылыс сияқты көрінеді. Алайда мәселенің екінші қыры — достық емес, күш қолдануға жақын «жұтылу» тәжірибесі.
Мұндай жағдайда сөз жеке меншікті, бизнес активтерін күшпен тартып алуға — рейдерлікке келіп тіреледі. Рейдерлік әлемде де, ТМД елдерінде де кездесетін құбылыс ретінде Қазақстанда да байқала бастады. Тұрмыстық тілмен айтқанда, «қолыңнан келсе, қонышыңнан басып, көзіңе көрінгенді тартып ала бер» деген түсінікке жақын қауіпті үрдіс қалыптасады.
Мұндай әрекеттердің соңы ұйымдасқан жемқорлық пен қылмысқа барып тірелетіні даусыз. Шын мәнінде, бұл «жыртқыштық» тартысты ұйымдастыруды экономикалық террор деуге болады: негізгі өзегі — жемқорлықтың етек жаюы және заң талаптарының жеткілікті деңгейде жетілмеуі.
Макроөсім және инфрақұрылымға қажетті серпін
Қазақстанның жағдайы кей тұста Ресейден өзгеше. Қынжылтатыны — рейдерлік тәуекел экономиканың ең ауқымды бөлігі саналатын мұнай-газ саласына да жетуі мүмкін. Мұндай жағдайда табиғи байлықтың ірі сегменті — мұнай өндірісін рейдерлік шабуылдардан қорғау ерекше маңызға ие.
Қазіргі кезеңде экономикалық өсім қарқыны жоғары. Статистика агенттігінің деректері бойынша ішкі жалпы өнім 10,2%-ға артқан. Өсімге негізгі секторлардағы өндірістің ұлғаюы әсер етті: негізгі капиталға инвестициялар 10,8%-ға өсті, сыртқы сауда айналымы 31%-ға ұлғайды. Халықтың нақты ақшалай табыстары 13%-ға, нақты жалақы 20%-ға көбейді. Экономикалық айналымға тартылған мүліктің құны 850 млрд теңгені құрады.
Болашақта жоғары өсімді ұстап тұру үшін электр энергетикасын, теміржол және автомобиль көлігін, сондай-ақ телекоммуникация саласын жүйелі дамыту қажет.
Көрсеткіштер (келтірілген деректер бойынша)
- ІЖӨ өсімі
- 10,2%
- Негізгі капиталға инвестиция
- 10,8%
- Сыртқы сауда айналымы
- 31%
- Нақты табыс
- 13%
- Нақты жалақы
- 20%
Инвестиция құрылымы және «игерілмеген мүмкіндік» мәселесі
Қазақстанда «Менделеев кестесіндегі элементтердің барлығы дерлік бар» деген пікір жиі айтылады. Дегенмен мәселе ресурстың бар-жоғына ғана емес, оны тиімді игеру мен халық игілігіне айналдыруға тіреледі. Тек жер қойнауы емес, қай салаға көз салсақ та жетілдіруді қажет ететін тұстар жеткілікті.
Энергетика, көмір және уран: өндірістік негіз
Жер қойнауын пайдалану және газ секторы
Жер қойнауын пайдалануға тартылған инвестиция көлемі 1997–2006 жылдар аралығында шамамен 5 есеге өсіп, 31 млрд доллардан 140,8 млрд долларға дейін жеткені айтылады. Осы секторға тартылған шетелдік инвестиция үлесі 80% деңгейінде болған.
Газ өндіру 3 есеге артып, 27 млрд текше метрге жетті. Газ экспорты 7 923,1 млн текше метр болған, бұл 2005 жылмен салыстырғанда 4,5 есеге көп. Табиғи газ импорты 3 237,8 млн текше метрді құрады.
Электр энергетикасын реформалау
Қазақстан ТМД аумағында алғашқылардың бірі болып электр энергетикасы секторын реформалауды мемлекеттік активтерді жекешелендіру арқылы іске асырды. Маңызды бағыттар ретінде электр энергиясын өндіру және оны тасымалдау мен бөлу жүйелері ажыратылады. Келтірілген дерек бойынша биыл электр энергиясын өндіру 75,6 млрд кВт·сағ болып, 45%-ға өскен.
Сандардың қысқаша мазмұны
- Инвестиция (1997–2006): 31 млрд $ → 140,8 млрд $
- Шетелдік инвестиция үлесі: ~80%
- Газ өндіру: 27 млрд м³
- Газ экспорты: 7 923,1 млн м³
- Газ импорты: 3 237,8 млн м³
Көмір өнеркәсібі: қайта құрылу нәтижелері
Тәуелсіздік алғаннан бері шахтерлер қауымы 1 млрд 200 млн тонна көмір өндірді. Сала қайта құрылу кезеңінен өтіп, өндірістің тиімділігін арттыруға бағытталған өзгерістер жасалды: ірі көмір кәсіпорындарының бір бөлігі жекешелендіріліп, тиімсіз кәсіпорындар жабылды.
Бүгінде көмір өндірумен 33 компания айналысады: оның 5-еуі шетелдік, 28-і отандық. Қазақстан көмір өндіру бойынша әлемдегі алғашқы ондыққа кіреді. Көмір өндірісі тұрмыстық-коммуналдық секторды және халықты отынмен қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады; сала нарықтық экономикаға нәтижелі түрде бейімделді.
Уран: ресурс және экономикалық қауіпсіздік
Қазақстан уран қоры бойынша әлемдегі алдыңғы орындардың бірін иеленеді. Жер қойнауында барланған уран қоры шамамен 25% деп көрсетіледі, оның 65%-ы өңдеуге жарамды. Уран өндірісі экономикалық тұрғыдан тиімділік пен қауіпсіздік мәселелерімен тығыз байланысты, сондықтан бұл салада басқару сапасы мен технологиялық тәртіптің маңызы ерекше.
Маңызды ескерту
Ресурстардың көптігі өздігінен әл-ауқатқа айналмайды. Нәтиже — құқықтық қорғаныс, ашық басқару, әділ бәсеке және инфрақұрылымның теңгерімді дамуы арқылы қалыптасады.
Бәсекеге қабілеттілік, реформалар және адами капитал
Қазақстан бүкіләлемдік экономикалық форум рейтингтеріне 2005 жылдан бастап еніп, 61-орынды иеленді. Бұл көрсеткішке ішкі жалпы өнім деңгейі ықпал етті. Егер жан басына шаққандағы ІЖӨ-ні 9 000 АҚШ долларына дейін жеткізу мақсаты орындалса, бірқатар елдерден озық көрсеткішке шығуға мүмкіндік туар еді.
Зерттеулер көрсеткендей, әр елдің өзіне тән күші және әлсіз тұстары болады. Мысалы, Финляндияда Nokia сияқты технологиялық серпін берген өндірістер мен интернет экожүйесінің дамуы маңызды рөл атқарды. Қазақстан үшін де ақпараттық технологиялар саласында өңірлік деңгейде біріктірілген қызмет нәтижелеріне үміт зор.
Тәуелсіздік жылдарында елде бірқатар жүйелі реформалар жүргізілді. Алғашқы мақсат — макроэкономикалық тұрақтылыққа қол жеткізу болды. Бұл нарықтық механизмдерді іске қосуға, сыртқы инвестиция ағынын арттыруға, қаржы және ақша-несие жүйесін тұрақтандыруға ықпал етті.
Әлеуметтік инвестициялар (келтірілген деректер)
- Білім беру (2006–2008)
- 540 млрд ₸
- Денсаулық сақтау (2006–2008)
- 130 млрд ₸
Алға бастайтын бағыт
Ел экономикасын ұзақ мерзімде дамыту үшін заманауи академиялық орталықтар құру, шетелдік әріптестердің қатысуымен технологиялық парктер ашу, инкубациялық жобаларды іске асыру және халықаралық оқу орындарының филиалдарын дамыту маңызды. Мұның барлығы мемлекеттің және халықтың бәсекеге қабілеттілігін арттырып, тәуелсіздікті нығайтуға қызмет етеді. Сонымен бірге рухани өрлеуді қолдау және ұлттық ерекшелікті сақтау — тұрақты дамудың ажырамас бөлігі.