Эксплуатациялық шығындарды есептеу

Эксплуатациялық шығындарды есептеу машинаның ғылыми негізделген жүктемесі ескеріліп жүргізіледі. Шығындар әдетте өндірілетін өнімнің бірлігіне шақталып анықталады. Есептеуді ыңғайландыру үшін өнім өлшемі 10–100 есе немесе одан да көп еселікпен ірілендіріліп алынуы мүмкін.

Шығындардың құрамы

Негізгі еңбек ақы және әлеуметтік қорларға аударымдар.
Қызмет көрсету персоналының шығындары.
Энергия ресурстары: электр энергиясы, бу, су (ыстық/суық), жанармай, сығылған ауа және т.б.
Жұмыс шығындары, қондырғыны жөндеу, ғимараттар мен машиналардың амортизациясы.
Ғимараттар мен қондырғыларды ұстау (мазмұны) шығындары.
Аз бағалы және тез тозатын инвентарьді жаңарту шығындары.
Цехтық персоналдың еңбек ақысы және басқа да өндірістік шығындар.
Әкімшілік-басқару персоналы және өндірістік емес (соның ішінде кезеңдік) шығындар.

Нәтижені қайда қолданады

Алынған есептеулер қондырғыны таңдаудың экономикалық негіздемесін жасауға, өнімнің өзіндік құнын анықтауға, сондай-ақ ағымдық өндірісті (линияны) жобалау кезінде такт, жүктеме және қорлар (запас) параметрлерін есептеуге қажет.

Маңызды қағида: жылдық шығындар алдымен жылдық көлемге есептеледі, кейін өнім бірлігіне шақтау үшін қондырғының жылдық өндіруіне (выробатка) бөлінеді.

Еңбек ақы және нормалау

Еңбек ақы мөлшері уақыт нормасын (немесе өндіру нормасын) есептеу және жұмысшылардың сағаттық тарифтік ставкасы негізінде анықталады. Берілген қондырғы бойынша 1 сменадағы өнімділік нормасын есептеу үшін машинаның сағаттық өнімділігі және сменадағы тиімді жұмыс уақыты қолданылады.

Тиімді уақыт

Тиімді уақыт сменалық уақыт пен дайындық–аяқтау операцияларына кететін уақыттың айырмасы ретінде анықталады:

Tэф = Tсм − Tпз

Өндіру нормасы

Өндіру нормасы машинаның сағаттық өнімділігі, тиімді уақыт және бір машинаға қызмет көрсететін жұмысшылар саны арқылы есептеледі:

Нв = (Пч · Tэф) / Чр

Пч: Машинаның сағаттық өнімділігі
Tэф: Смена ішіндегі тиімді жұмыс уақыты
Чр: Бір машинаға қызмет көрсететін адам саны

Егер машина сыйымдылығы және бір циклдің ұзақтығы (Дц) берілсе, сағаттық өнімділік келесідей анықталады:

Пч = Ер / Дц

Уақыт нормасы және расценка

Өндіру нормасы негізінде уақыт нормасы және бірлік расценка белгіленеді:

Уақыт нормасы

Нвр = Tсм / Нв

Бірлік расценка

Р = Нвр · Tстч

Тарифтік ставка 1-разряд ставкасы мен сәйкес разрядтың тарифтік коэффициентінің көбейтіндісі арқылы алынады. Тарифтік коэффициенттер: 6-разряд — 1,43; 7-разряд — 1,54; 8-разряд — 1,66.

Қосымша төлемдер және әлеуметтік аударымдар

Расценкаға 15% мөлшерінде әртүрлі қосымша төлемақылар қосылады.
Расценка мен қосымша төлемақылар сомасына 20% мөлшерінде қосымша еңбек ақы есептеледі.
Әлеуметтік қорларға аударымдар: баға + доплата + қосымша еңбек ақы сомасының 27%.

Энергия және қауіпсіздік шығындары

Электр энергиясына, буға, суға, жанармайға және басқа ресурстарға кететін шығындар арнайы кестелер бойынша есептеледі. Электрқозғалтқыштардың қолдану коэффициенті берілмесе, ол әдетте 0,85 деп алынады.

Энергия түрлерінің бағалары

Электр энергиясы

1 кВт·сағ = 3 теңге

Бу

1 ГДж = 1600 теңге

Суық су

1 м³ = 920 теңге

Ыстық су

1 м³ = 90 теңге

Сығылған ауа

1 м³ = 28 теңге

Газ

1 м³ = 60 теңге

Еңбек қауіпсіздігі шығындары

Еңбек қауіпсіздігі бойынша есептеулер арнайы және санитарлық киімнің тозу мерзімдері нормаларына, сондай-ақ санитарлық қызметті қамтамасыз ету шығындарына сүйеніп жүргізіледі. Ірілендірілген бағалау үшін бұл мақсаттағы шығындарды бір жұмысшыға жылына 15 000 теңге деп алуға болады.

Жөндеу, амортизация және ғимарат шығындары

Жөндеу еңбегі

Жөндеуші жұмысшылардың еңбек ақысы ағымдағы жөндеу санына, қарау-жөндеу циклының құрылымына және еңбек шығындары нормаларына сай анықталады. Егер жөндеу аралығы 1 жылдан ұзақ болса (мысалы, 24 немесе 36 ай), онда барлық кезеңдегі жөндеулер саны анықталып, кезеңдегі жылдар санына бөлінеді.

Жөндеу түрлерінің қатынасы

Еңбек шығындарын бөлу үшін жөндеу бірлігінің көрсеткіші (35 адам·сағ) және еңбек қатынастары қолданылады. Ірімшік өндірісі үшін: К:С:Т:О = 1:0,6:0,2:0,03. Осы қатынастар арқылы әр жөндеу түрінің жұмыс сыйымдылығы есептеліп, жылдық жиілікке көбейтіледі.

Ақшалай шығындарды бағалау

Жөндеуге қажетті материалдар мен энергия шығындары жөндеуші жұмысшылардың еңбек ақысының 70%-ы ретінде, ал басқа жөндеу шығындары еңбек ақының 90%-ы ретінде қабылданады.

Амортизация және қондырғы құны

Қондырғы мен ол орналасқан ғимарат бөлігінің амортизациясы олардың бағасы және қолданыстағы амортизациялық аударым нормалары бойынша есептеледі. Қондырғы құнына жеткізу және монтаж шығындары да қосылады.

Өндірістік аудан

Өндірістік аудан мөлшерін анықтағанда тасымалдау жолдары мен өту дәліздері ескеріледі. Аудан құны 1 м² бағасына көбейту арқылы табылады. Бұл есептеуде 1 м² бағасы 12 000 теңге деп алынған.

Негізгі көрсеткіштер және үстеме шығындар

Барлық есептеулер негізінде тиімділіктің негізгі көрсеткіштері жинақталады. Кестелер алдыңғы есептеулер нәтижелерін көшіру арқылы толтырылады. Қосымша қабылданатын үлестік шығындар төмендегідей:

Басқарушы персонал

Қызмет көрсетуші жұмысшылардың еңбек ақысы сомасының 10%.

Инвентарь

Аз бағалы және тез тозатын инвентарьді қалпына келтіру — 8%.

Ғимаратты ұстау

Ғимараттар мен құрылыстарды ұстау — жөндеу шығындарының 45%.

Басқа шығындар

Бір жұмысшыға жылына 10 000 теңге.

Жалпы шаруашылық және өткізу шығындары

Жалпы шаруашылық шығындар қызмет көрсететін жұмысшылардың еңбек ақысының 40%-ы мөлшерінде, ал өткізуге (жүзеге асыруға) кеткен шығындар 30% мөлшерінде алынады.

Еңбек өнімділігі

Еңбек өнімділігі жылдық өнім көлемін машинаға қызмет көрсететін адамдар санына бөлу арқылы анықталады:

ПТ = (жылдық өнімділік) / (қызмет көрсететін адамдар саны)

Қондырғыны таңдаудың экономикалық негіздемесі

Таңдау логикасы

Ағымдық желілер үшін қондырғылар әдетте мына ретпен таңдалады: алдымен кәсіпорын қуаттылығын анықтайтын жетекші (ең үнемді) қондырғы, содан кейін қалған қондырғылардың технологиялық сәйкестігі іріктеледі.

Өте үнемді нұсқа өнімнің өзіндік құнын және келтірілген (жинақталған) күрделі шығындарды салыстыру арқылы анықталады.

Келтірілген шығындар критерийі

Егер бір нұсқа капитал салымдарын арттырып, бірақ өзіндік құнды төмендетсе, онда салыстыру үшін келтірілген шығындар көрсеткіші қолданылады:

С + Ен · Ку → min

Мұнда Ен = 0,25 — экономикалық тиімділіктің нормативтік коэффициенті. Ең аз келтірілген шығын беретін нұсқа тиімді деп танылады.

Күрделі шығындар

Күрделі шығындар құрамына машинаның құны, жеткізу, монтаж және өндірістік аудан құны кіреді. Жылдық өнімділік бірлігіне меншікті күрделі шығын:

Ку = (күрделі шығындар) / (жылдық өнімділік)

Аудан тиімділігі

1 м² өндірістік ауданнан бір сменадағы өнім түсімі:

Спр = (Псағ · Tэф) / (қондырғы алып тұрған аудан)

Жетекші қондырғы саны

Технологиялық қондырғы таңдалғаннан кейін оның саны есептеледі. Алдымен жетекші қондырғы саны анықталады:

n0 = М3 / (Пч · Tэф · Кn)

Ауысу коэффициенті және қуатты нақтылау

Дайын өнім бірлігінен шикізат/жартылай фабрикатқа ауысу коэффициенті дайын өнім тоннасының берілген операция бойынша өңдеуге қажет шикізат тоннасына қатынасы арқылы анықталады. Қондырғылар саны есептелгеннен кейін өндірістік қуат нақтыланып, қалған операциялар үшін машиналар саны жаңа нақтыланған қуатпен қайта есептеледі.

Жүктелу коэффициенттері және эксплуатациялық шығындарға әсері

Процесс операциялары бойынша машиналардың жүктелу дәрежесі интегралдық коэффициент арқылы сипатталады. Сонымен бірге уақыт бойынша (экстенсивтілік) және өнімділік бойынша (интенсивтілік) қолдану коэффициенттері нақтыланады.

Интегралдық коэффициент

К0 = Мнов / (Tэф · Пч · Кн · n0)

Коэффициенттердің байланысы:

К0 = Ки · Кэ

Қолдану нұсқалары

1-нұсқа: өнімділік бойынша қолдану толық емес, уақыт бойынша толық — Кэ = 1, Ки = К0.
2-нұсқа: өнімділік бойынша толық, уақыт бойынша толық емес — Ки = 1, Кэ = К0.

Тиімді нұсқа өнім бірлігіне өндіріс шығындарын салыстыру және машина жүктелу дәрежесін ескеру арқылы таңдалады.

Дайындық–аяқтау уақытының әсері

Машина толық жүктелген кезде өнім бірлігіне дайындық–аяқтау жұмыстары үшін еңбек ақы төмендейді. Ол келесі түрде есептеледі:

Vпз = (Tпз / Нв) · Tстч · 1,35 · 1,21

Мұндағы 1,35 және 1,21 — қосымша төлемдер, қосымша еңбек ақы және әлеуметтік аударымдарды ескеретін коэффициенттер.

Амортизацияның үлестік өзгерісі

Экстенсивтілік коэффициенті төмендеген сайын өнім бірлігіне келетін амортизация артады, өйткені амортизация нормасы өзгермей, оның сомасы өнімнің аз көлеміне бөлінеді. Экстенсивтілік артқанда керісінше, үлестік амортизация кемиді.

Эшдс = Vпз + амортизация

Жүктемені ескергендегі эксплуатациялық шығын

Машина жүктемесін ескергендегі шығындар толық жүктемедегі базалық шығындардан түзетіледі. Нақты түрлендіру таңдалған нұсқаға байланысты: Кэ = 1, Ки = К0 немесе Ки = 1, Кэ = К0.

Жүктемеге байланысты еңбек өнімділігі

Машина жүктемесі өзгергенде қызмет көрсететін жұмысшылардың еңбек өнімділігі де өзгереді. Орнатылған жүктемедегі еңбек өнімділігі:

ПТу = (Пч · Ки · (Tсм − Tпз)) / Чр

Ағымдық өндірісті ұйымдастыру: такт және қозғалыс түрі

Ағымдық өндірісті ұйымдастыру үшін ағымдық линия жобаланады. Ағымдық линия — технологиялық тізбекте орналасқан жұмыс орындарының жиынтығы; ол біртекті өнімді немесе өнім топтарын шығаруға арналған. Жобалау кезінде ағымның, операциялардың және жұмыс орындарының тактілері есептеледі.

Ағым тактісі

T = (Tэф · 60) / М

М — барлық линиялардың қуаты (тонна).

Жұмыс орнының тактісі

Tр = 60 / (Пч · n0 · Кп)

Мұнда Пч — сағаттық өнімділік, n0 — операциядағы машина саны, Кп — ауысу коэффициенті.

Операция тактісі

Операция тактісі жұмыс орны тактісін сол операциядағы жұмыс орындарының санына бөлу арқылы табылады. Синхрондылық үшін операциялар тактілері ағым тактісіне тең болуы тиіс.

Қозғалыс түрін таңдау

Егер операция мен процесс тактілері тең болмаса, өндіріс қозғалысының түрін негіздеп таңдау қажет:

Параллель қозғалыс: қондырғы уақыт бойынша толық жүктеледі, өнімділік бойынша толық емес (Кэ = 1, Ки = К0).
Параллель–тізбектей (аралас) қозғалыс: қондырғы өнімділік бойынша толық, уақыт бойынша толық емес (Ки = 1, Кэ = К0).

Егер техникалық және технологиялық шарттар бойынша параллель қозғалыс тиімді болса, регламенттелген (үлкен тактілі) ағымдық линия жобаланып, көліктік құралдарды қолдану орынды болады.

Параллель қозғалыста цикл ұзақтығы

Tц.пар = tгл · (N − 1) + ∑ti

tгл — ең үлкен (басты) операция тактісі, N — партиядағы бірліктер саны.

Аралас қозғалыста цикл ұзақтығы

Аралас қозғалыста такт айырмасы есебінен операцияаралық қорлар қажет болуы мүмкін. Цикл ұзақтығын бағалау кезінде кіші тактілі операциялар саны және такт айырмалары ескеріледі.

Операцияаралық запастар және сақтау сыйымдылықтары

Машинаны өнімділік бойынша толық жүктеу үшін (аралас қозғалыста) жартылай фабрикаттардың операцияаралық запастары қажет болуы мүмкін. Запас көлемі такт айырмасына және партия көлеміне тәуелді. Запастардың біртіндеп жинақталуы және кейін өндіріс барысында шығындалуы сақтау сыйымдылықтары мен алаңдарды есептеуді талап етеді.

Мұндай сыйымдылықтарды енгізудің қосымша эксплуатациялық және күрделі шығындары өнімділік бойынша жүктемені арттыру арқылы алынатын үнеммен салыстырылады; егер тиімсіз болса, параллель қозғалыс түрі таңдалады.

Қолданылған әдебиеттер

«Өндірісті ұйымдастыру және менеджмент» пәні бойынша курстық жұмысқа арналған әдістемелік нұсқау.
Томбаев А. Т. «Оборудование и приборы производства молочной промышленности».
«Оборудование и приборы» — анықтамалық.