Қазақша рефераттар

Циклондар - орталығында қысымы төмен облыспен бірге атмосфераның құйынды қозғалуы

Циклон: төмен қысым аймағы және ауа райының құбылуы

Циклон (гр. cyclon — «айналушы, айналым») — атмосфералық қысымы төмен болатын аймақ және атмосфера циркуляциясының негізгі орталықтарының бірі. Циклонда ауа қысымы орталықтан шетке қарай артады, ал ауа ағындары орталыққа қарай шоғырланып, жоғары көтеріледі.

Айналу бағыты

  • Солтүстік жарты шарда — сағат тіліне қарсы.
  • Оңтүстік жарты шарда — сағат тілі бағытымен.

Ауқымы мен қозғалысы

  • Қамтитын аумағының ені кейде 1000–3000 км-ге жетеді.
  • Орташа жылдамдығы шамамен 35 км/сағ.

Қалай қалыптасады?

Циклон көбіне жерге жақын қабаттағы ауа ағындарын жылы және суық ауа массаларына бөліп тұратын тұрақты атмосфералық шеп үстінде пайда болады. Бұл шептің жоғарғы деңгейлерінде биіктік шеп зонасы орналасады. Циклонның қалыптасуы әдетте бірнеше тәулікке созылады: басында жылдам жылжып (жиі батыстан шығысқа, кейде солтүстікке қарай), кейін баяулайды.

Кейде жаңа термиялық ауытқулар, мысалы, циклонға одан да суық ауа массалары енсе, регенерация (қайта күшею, қайта қалыптасу) байқалуы мүмкін.

Ауа райына әсері: қандай белгілерден тануға болады?

Жылы шеп жақындағанда

  • Жел күшейеді.
  • Шарбы (жоғары қабат) бұлттар қоюланады.
  • Барометрлік қысым төмендейді, бұлттылық артады.

Суық шеп өткенде

  • Будақ жаңбырлы бұлттардан нөсер жауын жаууы мүмкін.
  • Суық ауаның адвекциясы (енуі, тасымалдануы) күшейеді.
  • Орталық өткен соң қысым жоғарылап, жауын-шашын басылып, ашық күндер пайда болады.

Аймақтық ерекшелік

Батыс Еуропа елдері мен бұрынғы КСРО аумағына циклондар көбіне Атлант мұхиты жағынан келеді; олардың қозғалысы жиі оңтүстік-батыс және батыс бағыттарынан байқалады. Циклондар ауа райына айқын әсер етіп, әсіресе оңтүстік секторында бұлттылық пен жауын-шашынды ала жүреді.

Антициклон: жоғары қысым жүйесі және ашық ауа райы

Антициклон (гр. anti — «қарсы», cyclon — «айналым») — біркелкі қысым сызықтарымен тұйықталған, атмосфералық қысымы жоғары аймақ. Антициклонда қысым орталықтан шетке қарай төмендейді, ал ауа массалары жоғарыдан төмен қарай түсіп (төменгі қабаттарға шөгіп), біртіндеп құрғақтанады.

Желдің бағыты

  • Солтүстік жарты шарда — сағат тілі бағытымен, орталықтан сыртқа қарай.
  • Оңтүстік жарты шарда — сағат тіліне қарсы, орталықтан сыртқа қарай.

Ауа райы

  • Қыста көбіне суық, жазда жылы, ашық ауа райы орнығады.
  • Орталық бөлігінде ауа төмен бағытталғандықтан, әдетте атмосфералық шептер болмайды.
  • Ені жиі 2000–3000 км-ге жетеді.

Тұрақты антициклондар және Қазақстанға ықпалы

Тұрақты антициклондар Антарктида үстінде және екі жарты шардың субтропиктік ендіктерінде жиі қалыптасады (мысалы, Азор антициклоны, Солтүстік Тынық мұхит антициклоны). Қыста қоңыржай ендіктердегі құрлықтар үстінде де пайда болады (мысалы, Сібір антициклоны).

Қазақстанға көбіне қыста шығыстан Сібір антициклоны тараса, жазда батыстан Азор антициклоны әсер етеді. Құрлық үстіндегі антициклон орталығында селдір бұлтты ауа райы орнығып, оның солтүстігінде жылы ауа массалары қалыптасуы мүмкін: жазда будақ бұлттар, қыста қатпарлы бұлттар байқалады.

Қозғалыс сипаты

Ауа массаларының батыстан тасымалдануына сәйкес антициклондардың басым жылжу бағыты жиі батыстан шығысқа қарай болады, қозғалу жылдамдығы 30–40 км/сағ-қа дейін жетуі мүмкін. Жел орталыққа қатысты жоғарыда көрсетілген бағытпен айнала отырып, ауқымды құйын тәрізді циркуляция түзеді.

Ескерту: кейде «антициклон» деп қысым сызықтарымен толық тұйықталмаған, бірақ қысымы жоғары болатын «қысым жотасын» да атай береді.