Қазақстанның демографиялық жылнамалылығы

Демография және демографиялық саясат: мәні мен мемлекеттік маңызы

Демография — халық туралы ғылым. Ал демографиялық саясат деп мемлекет деңгейінде қоғамның ең негізгі өмірлік қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған, өзара тығыз байланысты шаралар жүйесін айтамыз. Оның өзегі — халықтың өсіп-өнуі мен сақталып дамуы, өлім-жітім, көші-қон, сондай-ақ халықтың аумақ бойынша тиімді қоныстануы сияқты стратегиялық бағыттарды реттеу.

Қазақстан үшін дербес демографиялық саясаттың өзектілігі ұлттық қауіпсіздікпен тікелей байланысты. Қазақ халқының жан-жақты дамуына арналған жүйелі бағдарлама қалыптасып, көпұлтты қоғамдағы ұлтаралық қатынастарды жақсарту мен сауықтыру мемлекеттік саясат деңгейінде орныққанда ғана болашаққа сенім нығаяды.

Тарихи демографиялық сынақтар және олардың ұзақ салдары

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары: дағдарыс және көші-қон толқындары

Кеңес Одағының ыдырауы мен тәуелсіздікке өтпелі кезең Қазақстанда күрделі демографиялық өзгерістерді туындатты. Бұл кезеңнің басты ерекшеліктері — өлім-жітімнің көбеюі, туу деңгейінің төмендеуі және соның салдарынан табиғи өсімнің құлдырауы.

Бұған қоса, сыртқа бағытталған көші-қон халық санына едәуір әсер етті. 1989–1999 жылдар аралығында Қазақстан халқы 1,5 млн-нан астам адамға немесе 8,2% азайды. Халық санының төмендеу үрдісі 2002 жылға дейін созылып, 2003 жылдан бастап ғана өсім байқала бастады.

Бұл жылдары өз тарихи отанына оралғандар арасында орыстар, украиндар, белорустар және немістер көп болды. Атап айтқанда, 1993–1998 жылдары 1 млн-нан астам славян тектес халық өкілдері және 400 мыңға жуық немістер көшіп кеткені көрсетіледі. Нәтижесінде елдің ұлттық құрамы мен үлестік арақатынасы айтарлықтай өзгерді.

Ұлттық құрамдағы өзгерістер және аймақтық ерекшелік

1999 жылы қазақтардың үлесі 53,4%-ға жетіп, орыстардың үлесі 30,0% шамасына дейін төмендеді. 2005 жылдың басында халық саны 15 млн-нан асып, ұлттық құрамы төмендегідей сипатталды (ресми деректер келтірілген):

Аймақтық тұрғыда қазақтардың өсімі барлық облыстарда байқалды. 1989–2005 жылдары қазақтар саны 2 000 228-ге жуық немесе 34,2% артты. Батыс пен Оңтүстікте үлес жоғары болса, Солтүстік және Орталық өңірлерде қазақтардың үлесі ұзақ уақыт бойы салыстырмалы түрде төмен күйде сақталды.

Шетелдегі қазақтар және тарихи Отанына көші-қон

Қазақтардың жалпы саны мен үлесінің өсуіне екі фактор айқын ықпал етті: біріншісі — табиғи өсімнің салыстырмалы жоғары болуы, екіншісі — тәуелсіздікпен бірге күшейген қандастардың тарихи Отанына оралуы.

Шетелдегі қазақтардың саны, жастық-жыныстық құрамы, білім деңгейі, ана тілін сақтау, мұсылман діні мен дәстүрлі мәдениетті ұстану мәселелері бүгін де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Көп елдерде ұлттық мектептердің тапшылығы, тілдік және мәдени ортаға қысым білім алуды қиындатады.

1991 жылдан кейін Қазақстанға қазақтардың көшіп келуінің қуатты толқыны басталды. 1991–1995 жылдары республикаға 137 919 қазақ қоныс аударды. Олардың 50,6%-ы таяу шетелдерден (негізінен Ресей, Тәжікстан, Кавказ өңірі), қалған бөлігі Монғолия, Иран, Түркия, Қытай, Ауғанстан сияқты алыс шетелдерден келгені айтылады.

Табиғи өсім мен көші-қон: елдік мақсат және адам ресурсы

Ұлттық қауіпсіздікті нығайту және экономиканы еңбек ресурстарымен қамтамасыз ету үшін халық санын арттыру — ұзақ мерзімді міндет. Тарихи демография көрсететін негізгі екі тетік бар: табиғи өсім және сырттан келетін көші-қон. Бұл бағыттар бір-бірін толықтырып, жүйелі түрде іске асқанда ғана нәтижелі болады.

«Қазақстан өз азаматтары үшін өмір сүрудің жоғары стандарттарын жасай отырып, әлемнің тиімді дамып келе жатқан елдерінің қатарына қосылуы тиіс. Біз бұны ұлтымыз бен экономикамыз бәсекеге қабілетті болған жағдайда ғана істей аламыз».

Н.Ә. Назарбаев

Елдің ұлттық бәсекеге қабілеттілігін айқындайтын шешуші факторлардың бірі — адам ресурсы. Сондықтан демография — тек статистика емес, мемлекеттің ұзақ мерзімді тұрақтылығының өзегі.

Әлемдік үрдістер: өсім қорқынышы мен қартаю мәселесі

Қазіргі кезеңде әлем бір мезгілде екі қарама-қайшы құбылысты бастан кешіп отыр: бір өңірлерде халық санының күрт өсуі алаңдатса, басқа өңірлерде — қартаю мен туу деңгейінің төмендеуі негізгі мәселеге айналған. Т. Мальтустың халық саны туралы болжамдары ХХ ғасырда ерекше талқыға түсті: жер шарының 2 миллиардыншы тұрғыны 1925 жылы, 6 миллиардыншысы 1999 жылы дүниеге келді.

Дамыған елдерде туу көрсеткішінің төмен болуы — негізгі демографиялық түйін. Ал ең аз дамыған мемлекеттерде, керісінше, табиғи өсім жоғары. Осы алшақтық мемлекеттердің әлеуметтік саясаты мен еңбек нарығына тікелей әсер етеді: бір жерде жұмыс күшінің тапшылығы күшейсе, басқа жерде инфрақұрылым мен әлеуметтік жүйеге жүктеме артады.

Демографиялық проблемаларды шешудегі шетел тәжірибесін зерделеу маңызды: тиімді модельдерді енгізу отандық реттеу институттарын күшейтіп, нақты нәтижеге бағытталған саясатты қалыптастыруға көмектеседі.

Қазақстандағы демографиялық көрсеткіштер: тығыздық, жас құрамы, гендерлік теңгерім

Қазақстан үшін халық саны мәселесінің маңызы айрықша. Республика бойынша халық тығыздығы шамамен 1 км²-ге 5,5 адам. Бұл кең аумақ пен өңірлік теңсіздіктерді ескергенде көші-қон мен қоныстану саясатының рөлін күшейтеді.

Табиғи өсім, өлім-жітім және ана мен бала денсаулығы

2007 жылы республика халқының табиғи өсімі 157 891 адамды құрады (2006 жылы — 141 876). 1000 тұрғынға шаққандағы табиғи өсім коэффициенті 2008 жылдың 1 қаңтарына 10,2 (2006 жылы — 9,3) болды.

Сол кезеңде өлген адамдар саны 2007 жылғы қаңтар–желтоқсанда 158 931 адамға жеткені айтылады. 1000 адамға жалпы өлім коэффициенті 10,3 деңгейінде қалған.

Сонымен қатар елде бала көтере алмау мәселесі де өзекті: баласыз отбасылар саны жоғары, аборт деңгейі де алаңдатарлық ретінде көрсетіледі. Бұл бағыттарда профилактика, диагностика және емдеуді жүйелі қолдау қажет.

Көші-қон және жастар: еңбек нарығы мен әлеуметтік теңсіздік

Көші-қонның оң сальдосы сақталғанымен, оның көлемі құбылмалы болды: 2007 жылғы қаңтар–желтоқсанда оң сальдо 10 878 адамды құрады (алдыңғы кезеңдермен салыстырғанда төмендеу бар). Елге келушілер арасында қазақтардың үлесі жоғары — 78,2%.

Демографиялық саясаттағы қателі түсініктер және тәуекелдер

Кейбір пікірлерде қазіргі демографиялық дағдарысты «әлемдік үрдіс» ретінде қабылдап, саясат көп нәрсені өзгерте алмайды деген тұжырым айтылады. Алайда Қазақстан жағдайында мұндай көзқарас қауіпті: өлім-жітімнің жоғары болуы, ерлер өмір ұзақтығының төмендігі, көші-қон тәуекелдері және еңбек ресурстарының бәсекелестігі нақты шараларды талап етеді.

Еуропа мен басқа да дамыған елдерде еңбек ресурстары тапшылығы күшейген сайын иммигранттарды тарту саясаты белсенділенуі мүмкін. Бұл білікті кадрлар мен жастардың шетелге көшуін күшейтіп, Қазақстандағы өсім динамикасына теріс ықпал ету қаупін арттырады.

Ұсынылатын бағыттар: отбасын қолдау және тууға ынталандыру

Демографиялық ахуалды жақсарту үшін шаралар бірнеше бағытта қатар жүргізілуі керек. Мақсат — отбасын әлеуметтік норма ретінде нығайту, ата-ана еңбегін бағалау және ана мен бала денсаулығын тұрақты қолдау.

Демографиялық саясат — ұзақ мерзімді, нәзік те жауапты бағыт. Ол экономикалық өсіммен, әлеуметтік қорғаумен, білім және медицина сапасымен бір арнада дамығанда ғана халықтың сапалық әрі сандық әлеуетін нығайта алады.