Қаржы жүйесінің мәні мен құрылымы
Қаржы: мәні және негізгі қызметтері
Қаржы — мемлекет, заңды және жеке тұлғалар арасында ақша қаражаттары қорларын қалыптастыру, бөлу және пайдалану процесінде туындайтын экономикалық қатынастар жүйесі. Ол ақша қорларының құрылуы мен жұмсалуын бақылаудың, сондай-ақ жалпы ұлттық өнімнің (ЖҰӨ) бөлінуі мен қайта бөлінуінің экономикалық құралы ретінде қызмет етеді.
Бөлу
Шаруашылық субъектілерін қаржы ресурстарымен қамтамасыз етеді; ресурстар көбіне мақсатты ақша қорлары түрінде пайдаланылады.
Бақылау
Қоғамдық өнім құнының ақша нысанындағы қозғалысын сандық тұрғыда бейнелей отырып, экономикалық пропорцияларды тұрақты бақылауға мүмкіндік береді.
Ынталандыру
Салық мөлшерлемелерін, жеңілдіктерді және салық салу шарттарын өзгерту арқылы басым салалардың дамуын жеделдетуге ықпал етеді.
Фискалдық
Салықтар арқылы табыстың бір бөлігін орталықтандырып, мемлекеттік міндеттерді орындауға және өндірістік емес саланы дамытуға бағыттайды.
Салықтың рөлі
Салықтар арқылы мемлекеттік бюджетте қаржы ресурстары шоғырланып, өндірістік және әлеуметтік міндеттерді, халық шаруашылығының өзекті мәселелерін шешуге жұмсалады. Мемлекет кәсіпорындар, фирмалар және азаматтардың табыстарының бір бөлігін қайта бөліп, оны өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымды дамытуға, шығындарды белгілі мерзімде өтейтін қорларға және салаларға инвестиция ретінде бағыттайды.
Ынталандыру тетіктері
Салық жеңілдіктері мен өзгермелі мөлшерлемелер арқылы мемлекет техникалық прогресті жеделдетуге, жұмыс орындарын көбейтуге, өндіріс көлемін ұлғайтуға және күрделі қаржы салымдарын ынталандыруға жағдай жасайды.
Мемлекеттің қаржы жүйесі
Ұлттық экономика шеңберіндегі қаржы қатынастарының жиынтығы мемлекеттің қаржы жүйесін құрайды. Қаржы жүйесі орталықтандырылған, орталықтандырылмаған қаржылардан және үй шаруашылығы қаржыларынан қалыптасады.
Орталықтандырылған қаржылар
- мемлекеттік бюджеттік жүйе
- мемлекеттік несие
- мүліктік және жеке сақтандыру қорлары
- арнайы бюджеттік қорлар
Бұл ресурстар ұлттық экономиканы жалпы реттеу және маңызды әлеуметтік-экономикалық мәселелерді шешу үшін пайдаланылады.
Орталықтандырылмаған қаржылар
Әртүрлі меншік нысанындағы кәсіпорындар мен фирмалардың қаржылары. Бұл:
- заңды тұлғалар арасындағы қатынастар
- заңды тұлғалар мен мемлекет арасындағы қатынастар
- заңды тұлғалар мен жеке тұлғалар арасындағы қатынастар
Кәсіпорындар мен салалар қаржылары — қаржы жүйесінің негізі. Қаржы ресурстарының елеулі бөлігі осы деңгейде қалыптасады, ал елдің жалпы қаржылық ахуалы кәсіпорындардың қаржы жағдайына тәуелді.
Мемлекеттік бюджет және мемлекеттік шығындар
Мемлекеттік бюджет — мемлекеттік қаржының маңызды бөлігі. Ол арқылы ЖҰӨ салалар мен аумақтар арасында бөлінеді және қайта бөлінеді. Бюджет — табыстар мен шығындардың теңгерімі, яғни мемлекеттің қаржы жоспары.
Бюджеттің тарихи рөлі
Классикалық капитализм дәуірінде мемлекет шаруашылық іс-әрекетке белсенді араласа қойған жоқ.
XX ғасырдың екінші жартысынан бастап бюджет макроэкономиканы реттеудің қуатты тетігіне айналды.
Салықтар мен мемлекеттік шығындар жұмыспен қамту мен экономикалық өсуді қамтамасыз етуде бюджеттің жетекші рөл атқаруына мүмкіндік береді. Үкімет шығындар мен салық деңгейін өзгерту арқылы жиынтық сұранысты реттеп, қысқа мерзімді экономикалық ауытқуларға ықпал ете алады.
Бюджеттік жүйе құрылымы
Елдің бюджеттік жүйесі, ең алдымен, мемлекеттік құрылымға тәуелді:
- унитарлық мемлекеттерде: мемлекеттік және жергілікті бюджет
- федералды мемлекеттерде: федерация субъектілері мен штаттар бюджеттері
Бөлудің мақсаты
Мемлекеттік мақсаттар мен қызметтерді орындау үшін түсімдердің әртүрлі арналары арқылы ақшалай ресурстарды шоғырландыруды көздейді. Бірқатар елдерде бұл функцияны қазынашылық органдар жүзеге асырады.
Бақылау тетігі
Экономиканың әртүрлі буындарында ақша қаражаттарын қалыптастыру мен пайдалану процестеріне бақылау жүргізу арқылы іске асады.
Мемлекеттік шығындардың бағыттары
Мемлекеттік бюджет мемлекеттік аппаратты ұстау, қорғаныс, денсаулық сақтау, білім беру, әлеуметтік жәрдемақылар төлеу үшін орталықтандырылған ақша қорын қалыптастырады. Мемлекет экономикаға қаржыландыру, субсидиялар және трансферттер арқылы ықпал етеді.
Инфрақұрылым
жолдар, әлеуметтік нысандар
Білім және медицина
мектептер, емдеу ұйымдары
Қорғаныс
сатып алулар және қамтамасыз ету
Әлеуметтік қолдау
жәрдемақылар, трансферттер
Экономикалық құжат ретінде бюджет қоғамның саяси және әлеуметтік динамикасын да көрсетеді. Мемлекеттік бюджет тек орталық үкіметтің бюджетін ғана емес, сондай-ақ барлық деңгейдегі бюджеттердің жиынтығын қамтиды. Сонымен бірге бюджеттен тыс қорлар мен мақсатты ақшалай қаражаттар да маңызды рөл атқарады (мысалы, зейнетақы қорлары және басқа арнайы қорлар).
Фискалдық саясат: мақсаттары мен түрлері
Мемлекеттік шығындар мен салықтарға сүйенетін реттеу жүйесі фискалдық саясат деп аталады. Мемлекеттік шығындар — мемлекетті қаржыландыруға арналған шығындар және тауарлар мен қызметтерді мемлекеттік сатып алу. Бұл сатып алуларға жолдар, мектептер, медициналық нысандар салу, ауыл шаруашылығын қолдау, қорғаныс қажеттіліктері және басқа бағыттар жатады. Мұнда тұтынушы — мемлекет.
Фискалдық саясаттың негізгі мақсаттары
- экономикалық цикл ауытқуларын бәсеңдету
- экономикалық өсудің қарқынын арттыру
- жұмыспен қамтудың жоғары деңгейіне қол жеткізу
- инфляцияның қолайлы қарқынын сақтау
Дискрециялық фискалдық саясат
Үкіметтің саналы шешімдері арқылы жүзеге асады: тауарлар мен қызметтерді сатып алу көлемін өзгерту, трансферттерді қайта қарау, салық мөлшерлемелерін өзгерту. Бұл өзгерістер жиынтық шығындардың көлеміне тікелей әсер етеді.
Негізгі құралдары
мемлекеттік шығындар және салықтар
Мақсаты — өндірісті ұлғайту, жұмыссыздықты қысқарту, инфляцияны төмендету және экономиканы тұрақтандыру.
Автоматты (дискрециялық емес) фискалдық саясат
Мұнда мемлекеттік шығындар мен салық түсімдеріндегі өзгерістер автоматты тұрақтандырғыштар арқылы арнайы шешімдерсіз іске асады. Негізгі тұрақтандырғыштардың бірі — прогрессивті салық жүйесі.
Өрлеу кезеңінде
ЖҰӨ өскен сайын салық түсімдері автоматты түрде ұлғайып, экономиканың шамадан тыс қызуын бәсеңдетеді.
Құлдырау кезеңінде
Салық түсімдері қысқарып, экономикалық төмендеуді жұмсартады; ал трансферттік төлемдер (жұмыссыздық бойынша жәрдемақы, кедейлік бойынша көмек, фермерлерге субсидиялар) керісінше өсіп, сұранысты қолдайды.
Нәтижесінде трансферттер тұтыну шығындарын тұрақтандыруға көмектеседі: өрлеу кезінде олар қысқарады, ал құлдырау кезінде артады, сол арқылы жиынтық сұранысты ынталандырады.