ШЕШЕНДІК ӨНЕРДІҢ ХАЛЫҚТЫҚ СИПАТЫ
Шешендік өнердің халықтық сипаты
Ақылмен ойлап білген сөз,
Бойына жұқпас, сырғанар.
Ынталы жүрек сезген сөз,
Бар тамырды қуалар.
Абай
Қазақ ауыз әдебиетінің айрықша жанрларының бірі — шешендік өнер. Халық даналығының көркем көрінісі болған шешендік сөздер — ғасырлар бойы ел сынынан өтіп, сұрыпталған құнды мұра, асыл қазына.
Шешендік өнерге ерте заманнан-ақ ерекше мән берілген. Ежелгі Грекия мен Римде ол «риторика» деген атпен жеке пән ретінде оқытылды. Пратогор, Демосфен, Цицерон, Квинтилиан тәрізді көне дәуір шешендері өз кезеңінің мемлекет қайраткерлері әрі көпшілік мойындаған ойшылдар болды. Риторика ғылымы ұзақ уақыт бойы «өнердің падишасы» ретінде бағаланды.
Ресейде бұл өнердің дамып, қалыптасуына М.В. Ломоносовтың 1748 жылы жарық көрген «Шешендікке қысқаша басшылық» еңбегі ықпал етті.
Қазақ шешендігінің тарихи желісі
Бастау кезеңі
Майқы би, Аяз би (XII–XIII ғғ.)
Қалыптасу, өрістеу
Жиренше шешен, Асан қайғы (XIV–XV ғғ.)
Дәстүр жалғастығы
Шалкиіз, Бұқар (XV–XVIII ғғ.)
Кейінгі кең өріс
Шортанбай, Дулат, Мұрат; Төле, Қаз дауысты Қазыбек, Әйтеке
Шешендік өнердің кеңінен дамып, биіктеген кезеңі — XV–XVIII ғасырлар. Бұл — қазақ халқы жоңғар, қалмақ, қытай басқыншыларына қарсы тұрып, тәуелсіздігін қорғаған күрес жылдары. Осындай алмағайып уақытта сөздің қуаты елдік мүддені ұйыстыруға қызмет етті.
Шешендік сөздердің бастаулары
Шешендік сөздердің алғашқы үлгілері халық ауыз әдебиетінен — ертегі, аңыз-әңгімелерден, өлең-жыр мен дастандардан көрінеді. Бұл өнердің орнығып, кең қанат жаюында жыраулар толғаулары, айтыстар, мақал-мәтелдер ерекше рөл атқарды: олар тапқырлық пен ұтқыр ойдың, тіл мәдениетінің ең ықшам да әсерлі үлгілерін ұсынды.
Ғалымдар бағасы және зерттелуі
В.В. Радлов (XIX ғ.)
Академик В.В. Радлов шешендік сөз үлгілерін жинап, зерттеп, қазақ тілінің тазалығы мен табиғилығын айрықша атап өтті. Оның пайымдауынша, қазақтар мүдірмей, кідірмей, ерекше екпінмен сөйлеп, ойын дәл әрі анық жеткізеді; ауызекі сөздің өзінен ұйқас пен ырғақ сезіліп, өлеңге ұқсап тұрады.
Ыбырай Алтынсарин
Ыбырай Алтынсарин шешендік, тапқырлық, нақыл сөздерді жинап жариялап, оларды жас ұрпақты өткір ойға, адамгершілікке баулитын тәрбиелік құрал ретінде орнымен қолданды.
М. Әуезов
М. Әуезов шешендік сөздерді алғаш зерттегендердің бірі. Ол «Қазақ әдебиеті тарихы» (1927) еңбегінде «Билер айтысы» тақырыбымен шешендік сөз түрлеріне мысалдар келтіріп, оның ауыз әдебиетіндегі орны мен халықтық сипатына ғылыми тұжырымдар жасады.
А. Байтұрсынов
А. Байтұрсынов (1926) шешендік өнерді арнайы қарастырып, жүйелі пікір айтты. Ол шешендік сөзді шешен сөз, көсемсөз, дарынды сөз деп бөліп, қолданыс аясына қарай (саяси сөз, соттағы сөз, қошемет сөз, ғылыми сөз, діни уағыз) таратып, әрқайсысына қысқаша анықтама берді.
Сөздің қуаты: талап пен жауапкершілік
Шешендік сөз терең ойға, ұтқыр шешімге, тапқыр логикаға құрылады. Халық мақалдары сөздің салмағын әрі сөйлеуші мен тыңдаушыға қойылар талапты айқын көрсетеді:
- «Таяқ еттен өтеді, сөз сүйектен өтеді»
- «Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ»
- «Қылыш жарасы бітеді, тіл жарасы бітпейді»
- «Аталы сөзге арсыз ғана тоқтамайды»
Демек, шешеннің негізгі құралы — сөз. Ол тыңдаушының жүрегіне жетіп, ой мен сезімді қозғайтындай болуы керек. Бөлтірік шешен сөз табиғатын былай түйіндейді:
«Сөзден тәтті нәрсе жоқ. Сөзден ащы нәрсе жоқ. Сөзіңді тіліңе билетпе, ақылыңа билет. Ақылыңды, сөзіңді ақылсызға қор етпе, ақылдыға айт; кімге, қай жерде, қай кезде, қалай сөйлейтініңді біл».
Бұл — «ердің құнын екі ауыз сөзбен бітіретін, жауласқан елдің арасына бітім айтатын, күлгенді жылатып, жылағанды жұбататын» даналық дәстүрдің өзегі.
Шешен болудың шарты
Шешендік — көрген-білгенді көкейге тоқып, үздіксіз үйрену, көп іздену, талай айтыс-тартысқа түсіп, жалықпай жаттығу арқылы жетілетін өнер.
Бұқар жыраудың түйіні
Көш бастау қиын емес — қонатын жерде су бар.
Қол бастау қиын емес — шабатын жерде жау бар.
Шаршы топта сөз бастау қиын — шешімін таппас дау бар.
Нағыз шешен үшін тек тілге жүйрік болу жеткіліксіз: ол табанда тауып сөйлейтін тапқыр, көп алдында тайсалмайтын батыл, сөз сайысында абыржымайтын сабырлы болуы тиіс.
Шешендік сөздерге тән ерекшеліктер
-
Біріншіден, шешендердің сөзі көбіне жазбаша емес, ауызша айтылып туады да, жатталып, ұрпақтан-ұрпаққа жетеді.
-
Екіншіден, уақыт өте келе бастапқы нұсқа өзгеріске түсуі мүмкін.
-
Үшіншіден, кейінгі айтушылар оны қажетіне қарай өңдеп, бейімдеп қолданған.
Шешендік сөз ақындар айтысындағыдай сөз тартысы үстінде, дау-дамай кезінде, ел тағдыры талқыланған ұлы жиын-кеңестерде, сондай-ақ оңаша ой толғау, сұхбат, әңгіме-дүкен барысында арнау, сәлем, өсиет түрінде де өмірге келген.
Көп жағдайда шешендік сөз түсінік сөзден басталады: онда айтылатын ойдың қандай жағдайда туғаны, кім айтқаны, нені көздегені баяндалады. Ал негізгі өзек — мазмұн: сөз нені айтса да дәлелді, сенімді болып, қарсыласын мойындататындай уәжге құрылады.
Дәстүрдің үзілмес арнасы
Жазба әдебиет дамыған дәуірлерде де шешендік сөз дәстүрі саптан шыққан жоқ. Заманға сай жаңа мазмұн, жарасымды түр тапқан нұсқалар көбейді. Шешендік сөздің шыңы — айтыс: мұнда ауыз әдебиетіне тән қасиеттердің бәрі тоғысады.
Шешендер сөзі — халқымыздың тілдік қазынасы. Ол көркем әдебиетіміздің қалыптасып, дамуына үлес қосқан ақын-жыраулардың арнау, толғауларымен тамырлас.
Би тұлғасы және әділет сөзі
Ертеден-ақ халқымыздың өзіндік басқару жүйесі қалыптасты. Ел қамын жеген ерлері, сөзін сөйлеген шешендері, әділін айтқан білімпаз билері болды. Би — халықтың көкейіндегісін айтып, ойын жарыққа шығарған әділет жоқшысы.
Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, Әйтеке биден қалған сөз дәстүрі ғасырлар бойы үзілген емес. Ш. Уәлиханов би атағының сайлаумен не өкімет бекітуімен берілмейтінін, оған тек сот ғұрпын жетік меңгерген әрі тілге шешен адамдардың халық алдында талай мәрте дәлелдеу арқылы ие болатынын атап көрсетеді. Мұндай адамдардың даңқы бүкіл далаға тез тарап, есімі көпке мәлім болған.
Ахмет Байтұрсыновтың сөзімен айтқанда: «Әділ билердің қолындағы билік қазақтың неше түрлі дертін жазатын жақсы дәрі еді».
Демек, бұл қастерлі мұра — шешендікпен өрілген билер сөзі — уақыт өтсе де ұмытылмайды; қай дәуірде де халық жадында сақталады.