Марксистік саяси идеялар

Маркс пен Энгельс тап күресі, социалистік революция және пролетариат диктатурасы туралы ілімді қалыптастырды. Олар пролетариаттың өзіне тән саяси ұйымы — коммунистер партиясы болуы тиіс, ол жұмысшы қозғалысына басшылық жасауға тиіс деген қағиданы негіздеді.

Олардың ізбасары В. И. Ленин (1870–1924) капитализм дамуының империалистік сатысының заңдылықтарын зерттеп, жаңа тұрпатты партия туралы ілімді жасады және осындай партияның ұйымдастырушысы болды. Ленин классикалық социалистік революция теориясын дамытып, буржуазиялық-демократиялық революцияның социалистік революцияға ұласу мүмкіндігін негіздеді.

Ленин әртүрлі елдердің капитализмнен социализмге өту жолдары сан алуан болуы мүмкін деген қағиданы қолдады. Пролетариат диктатурасының мемлекеттік түрі ретінде Кеңестердің (советтердің) рөлін ерекше атап өтті. Жаңа қоғам құру ісін ол индустрияландырумен, ауыл шаруашылығын кооперациялаумен және мәдени революцияны жүзеге асырумен байланыстырды.

Сондай-ақ Ленин социализм орнатуда пролетарлық мемлекеттің рөлін айқындап, өтпелі дәуірдегі тап күресінің ерекшеліктерін көрсетті. Марксизм-ленинизм коммунизм жағдайында мемлекет пен саясаттың жойылуын теориялық мақсат ретінде қарастырды.

Маркстік емес теорияларда саясаттың нақты субъектісі ретінде көбіне жеке адам (индивид) алдыңғы қатарға шығарылады. Ал ұжымдық әрекет нысандары мен олардың ықпалы жекелеген іс-әрекеттердің жиынтығы ретінде ғана қарастырылады. Мұндай тәсілде көрнекті тұлғаларға айрықша рөл жүктеліп, бұқара кейде дербес әрекет ете алмайтын «статистикалық шама» ретінде түсіндіріледі.

Ресми-институционалдық тұжырымдамалар керісінше, саясаттағы шешуші рөлді саяси ұйымдар мен институттарға (мемлекет органдары, партиялар, бірлестіктер, сондай-ақ саяси элиталар мен жетекші топтар) береді. Бұл бағытта қоғамдық топтардың байланысы мен санасы ұйымдардың және басшылардың қызметі арқылы қалыптасады деген түсінік басым. Соның салдарынан бұқара кейде стихиялық фактор, тіпті белгілі бір саяси күштер әсер ететін объект ретінде сипатталады.

Маркстік көзқарас бойынша, саясатта елеулі рөл атқара алатын жеке адамдар — белгілі бір ірі қоғамдық топтың өкілі болып табылатын, сол топтың қолдауына ие болған және билік пен өкілдік ету құқығын алған тұлғалар. Саясаткердің немесе идеологтің ықпалы оның қай таптың немесе жіктің мүддесіне қаншалықты қызмет ететініне, сондай-ақ сол таптың нақты күш-қуатына байланысты болады.

Марксизм қоғам дамуына материалистік көзқарасты және нақты-тарихи жағдайды негізге ала отырып, таптар теориясын жасады. В. И. Ленин К. Маркс пен Ф. Энгельстің еңбектеріне сүйене отырып, «Ұлы бастама» атты еңбегінде қоғамдық таптарға мынадай анықтама береді:

Таптар — адамдардың белгілі бір тарихи қоғамдық өндіріс жүйесіндегі орнына, өндіріс құрал-жабдықтарына қатынасына, еңбекті қоғамдық ұйымдастырудағы рөліне, демек, қоғамдық байлықтан үлес алу әдісі мен мөлшеріне қарай бөлінетін үлкен топтары. Таптар — сондай-ақ бір топтың басқа топтың еңбегіне иелік етуі мүмкін болатын адамдар топтары.

Таптық қатынастарды талдағанда тек таптар арасындағы айырмашылықтарды ғана емес, тап ішіндегі айырмашылықтарды да ескеру қажет. Ішкі құрылымды білу таптың өмір сүруінің материалдық жағдайларын, мүдделерін, әлеуметтік және саяси әрекеттерін толық түсіндіруге мүмкіндік береді. Дегенмен тап ішіндегі құрылымның маңызын асыра көрсету таптар арасындағы қатынастарды қате бағалауға әкелуі ықтимал.

Бөліну мен құрылым ұғымдарын ажырату

Жұмысшы табының құрылымы объективті түрде қалыптасады. Осыған байланысты «бөліну» (дифференциация) және «құрылым» ұғымдарын бірдей мағынада қолдана салмай, оларды ажырата білу маңызды. Жұмысшы табының бөлінуін, мысалы, табиғи және әлеуметтік деп қарастыруға болады: табиғи бөліну жасы мен жынысына байланысты айырмашылықтардан туындайды.

Дүниежүзі халқының саны мен өсу қарқынына жасалатын талдау ол қоғамдағы қоғамдық қатынастардың бүкіл жүйесімен тығыз байланыста жүргізілгенде ғана нәтижелі болады. Маркс «Капиталдың» бірінші томында капиталистік қоғамдағы халық саны мәселесін капиталдың жинақталуы және оның әртүрлі таптар мен әлеуметтік топтарға ықпалы тұрғысынан талдай отырып, маңызды қорытынды жасайды:

Кез келген тарихи қалыптасқан өндіріс әдісінің өзіне тән тарихи сипаттағы халық санының ерекше заңдары болады.

Бұл тұжырым әрбір қоғамдық-экономикалық формацияға сол өндіріс әдісіне сәйкес келетін халық саны заңдылықтары тән деген қорытындыға жетелейді және демографиялық құбылыстарды қоғамның экономикалық құрылымымен байланыстыра талдаудың методологиялық маңызын көрсетеді.

Марксизм жеке адамның саясаттағы орнын төмендетпей де, асыра дәріптемей де, диалектикалық тұрғыдан қарастырады. Бұл мәселеде Ф. Энгельстің идеялары кең тараған; олардың мазмұнын Г. В. Плеханов «Жеке адамның тарихтағы рөлі туралы» еңбегінде терең ашып көрсеткен.

Маркстік дәстүр көрнекті тұлғалардың тарихи үдерістегі ерекше рөлін мойындайды: жеке адамдар оқиғалардың барысын жеделдетуі немесе тежеуі мүмкін, бірақ олар тарихтың объективті бағытын толық тоқтата алмайды. Әдетте, аса көрнекті тарихи тұлғалар қоғамдық дамудың бетбұрыс кезеңдерінде пайда болып, қалыптасады.

Саясатты кім жасайды?

Саясаттың өз заңдылықтары бар, ал оны дерексіз «көпшілік» емес, мақсаттары, талап-тілектері, ойлары мен сезімдері бар, саяси үдерістерге белсенді қатысатын адамдар жасайды. Осыдан «саясаттың субъектісі» туралы мәселе туындайды: адам қоғамның саяси өміріне белсенді қатысу барысында әлеуметтік жағынан жетіліп, саясаттың субъектісіне айналады.

Бұл ұғым адамның әлеуметтілігі туралы тезиспен тығыз байланысты: адам табиғаты жағынан тек қоғамдық емес, сонымен бірге саяси да тіршілік иесі, өйткені қоғам дамуының көптеген кезеңдерінде саяси құрылым ретінде өмір сүреді.

К. Маркстің маңызды қағидасы мына ойды бекітеді: әлеуметтендіру индивидке дайын әлеуметтік қалыпты механикалық түрде таңу емес. Әлеуметтендірудің объектісі ретінде әрекет ететін индивид — бір мезгілде қоғамдық белсенділіктің субъектісі, қоғамдық нысандарды жасаушы. Маркстің пайымдауынша, өндіріс барысында өндірушілердің өздері де өзгереді: жаңа күштер мен түсініктер, жаңа қарым-қатынас әдістері, жаңа қажеттіліктер мен жаңа тіл қалыптасады.

Демек, қоғам адамды ғана «жасамайды» — адам да қоғамды, өзін-өзі және айналасындағыларды қалыптастыруға қатысады. Белсенді тұлғаның, оның саяси «менінің» қалыптасуы жеке адамның саясатқа араласуынан басталады: саяси жүйе индивидті өз аясына тартып, жақтастарын топтастырып, қарапайым саяси міндеттерді орындауға үйрету арқылы саяси қызмет дағдыларын орнықтырады.

Саясат пен жеке адамның өзара әрекеттестігінің нақты тарихи сипаты бар: әрбір саяси жүйе саяси әлеуметтендірудің өзіндік тетіктерін жасайды. Бұл тетіктер таптық қоғамның қалыптасуымен бірге пайда болып, әсіресе капитализм дәуірінде — таптық күштердің орналасуы жеке адамдардың саяси рөлдерін, мүдделері мен құндылықтарын елеулі түрде айқындайтын жағдайда — дамыған нысанға ие болады.