Қазақша рефераттар

Білімнің жүйелілігі

Білімнің мәні мен маңызы

Білім ұғымы кең тараған әрі тұрақты сияқты көрінгенімен, мазмұны көпқырлы. Ол бір мезгілде жалпыадамзаттық құбылыс, әлеуметтік-мәдени мұра, жүйе, педагогикалық процесс және нәтиже ретінде қарастырылады.

Жоспар

  1. Білім – жалпыадамзаттық құбылыс
  2. Білім – әлеуметтік қажеттілік
  3. Білімнің жүйелілігі
  4. Білім – педагогикалық процесс
  5. Қазіргі заман білім жүйесін реформалаудың негізгі бағыттары

Білім – жалпыадамзаттық құбылыс

Категориялық тұрғыдан білім жалпыадамзаттық құндылық ретінде танылады. ХХ ғасырдың 60-жылдарынан бастап адам, мораль, гуманизм және тұлғаның субъектив факторлары туралы қызығушылық артқандықтан, білім философиялық деңгейде де терең талдана бастады.

Құндылық дегеніміз не?

Құндылықтар табиғатын және олардың қоғамдық болмыстағы орнын аксиология зерттейді. «Құндылық» термині қоғам мойындаған мұраттарды, міндетті өлшем ретінде қабылданған нысандар мен құбылыстарды, сондай-ақ идеяларды сипаттау үшін қолданылады.

Заттасқан құндылықтар

Адамзат қызметі мен қоғамдық қатынастардың нәтижесі, сондай-ақ қоғам тәжірибесіне енген табиғат құбылыстары.

Субъектив құндылықтар

Бағалау өлшемдері, әлеуметтік стандарттар, идеялар, принциптер, мұраттар және іс-әрекет мақсаттары. Олар қоғамдық санада бекіп, бағыт-бағдарды айқындайды.

Тұрақты гуманистік құндылықтар

Тарихтың әр кезеңінде мәні қайта түсіндіріліп, жаңаша бағалануы мүмкін болғанымен, өзгермей сақталатын құндылықтар бар. Оларға өмір, бейбітшілік, еңбек, денсаулық, махаббат, әсемдік, шығармашылық сияқты іргелі категориялар жатады.

Педагогикалық құндылықтар

Жалпы құндылықтар ішінде педагогикалық құндылықтар дербес топ құрайды. Олардың мәні тәрбиелеу мен білім беру қызметінің ерекшелігімен, әлеуметтік рөлімен және жасампаз мүмкіндіктерімен айқындалады.

Педагогикалық құндылықтар қоғамдағы әлеуметтік, саяси және экономикалық қатынастарға тәуелді: өмір шарттары мен қоғам қажеттіліктері өзгерген сайын, білім саласындағы құндылық бағдарлары да жаңарып отырады.

Білімнің құндылық ретіндегі үш өлшемі

  • Мемлекеттік құндылық

    Мемлекеттің адами-инабаттық, ақыл-парасаттық, ғылыми-техникалық, рухани-мәдени және экономикалық әлеуетінің негізі білімде. Сондықтан «білімді ел – мықты ел».

  • Қоғамдық құндылық

    Қоғамның өркендеуі білім беру саласының деңгейімен өлшенеді. Дегенмен, мемлекет бастамалары мен қоғамдық қабылдау әрдайым үйлесе бермеуі мүмкін.

  • Жеке тұлғалық құндылық

    Әр адам үшін білімнің мәні оның өзіндік білім деңгейі мен сапасында, мүмкіндіктерін ашып, өмірлік бағдарын айқындауында көрінеді.

Білім – әлеуметтік қажеттілік

Кез келген қоғамның өміршеңдігі оның мүшелерінің ортақ құндылықтарды мойындап, мінез-құлық нормаларын ұстануына байланысты. Адам әлеуметтену барысында қоғамда өмір сүруге қажетті қабілеттерін дамытады, өзін танып, мүмкіндіктерін іске асыруға үйренеді.

Әлеуметтену мен білімнің айырмасы

Әлеуметтену кейде стихиялы түрде жүрсе, нақты мақсатқа бағытталып, арнайы ұйымдастырылған басқарылатын процесс білім (образование) деп аталады.

Педагогикада «білім» ұғымы немістің Bildung («бейне») сөзінен өрбіген: ол тарихи жағдайларға тәуелді идеал үлгі-өлшемге сай тұлғаның рухани және әлеуметтік қалыптасу процесін білдіреді.

Тарихи бастаулар: білім қалай қалыптасты?

Алғашқы қауымдық қоғамда балалар білімді өндірістік іс-әрекетке тікелей қатысу арқылы меңгерген. Еңбек, тұрмыс, табиғатты бақылау, тайпа дәстүрлері — бәрі де үйретудің негізгі алаңы болды. Әр ересек адам тәрбиеші рөлін атқарды.

Қоғамдық қатынастар, тіл және мәдениет дамыған сайын жас ұрпаққа берілетін ақпарат көлемі ұлғайды. Осы қажеттілік білімді жинақтап, тарататын арнайы әлеуметтік институттардың қалыптасуына әкелді.

Білімнің негізгі әлеуметтік қызметтері

  • Ғылым мен мәдениет әлеміне ену жолы: тұлғаның жалпы өркениеттік кеңістікке жылдам және тиімді қосылуын қамтамасыз етеді.

  • Әлеуметтену және ұрпақтар жалғастығы: тарихи-әлеуметтік тәжірибені тұрақты жеткізуге, жаңа қоғамдық жағдайларға бейімделуге көмектеседі.

  • Рухани сананы қалыптастыру тетігі: белгілі дәуірдің әлеуметтік-мәдени үлгілерін жинақтап, ізгілікті қоғам адамының қалыптасуына ықпал етеді.

  • Мәдени нормаларды трансляциялау: моральдық және ізгілік өлшемдерін, қарым-қатынас мәдениетін, қоғамдық мінез-құлық үлгілерін орнықтырады.

  • Аймақтық және ұлттық дәстүрлерді дамыту: өңірлік ерекшеліктерді ескеріп, жастардың қоғамның рухани өміріне енуіне жағдай жасайды.

  • Дамуды үдететін әлеуметтік институт: қоғамның мақсаттарын жүзеге асырып, жас ұрпақты дербес өмірге жүйелі даярлайды.

Білімнің жүйелілігі

Жүйе ретіндегі білім — өзара байланысқан білім бағдарламалары мен мемлекеттік білім стандарттарының жиынтығы, оларды іске асыратын білім беру ұйымдары және білімді басқару органдарының біртұтас құрылымы.

Мемлекеттік саясаттың негізгі принциптері

  • Гуманистік бағыт: адам өмірі мен денсаулығы, тұлғаның еркін дамуы, азаматтық сезім және Отанға сүйіспеншілік тәрбиесінің басымдығы.

  • Мәдени кеңістіктің бірлігі: көпұлтты мемлекет жағдайында ұлттық мәдени құрылымдарды және аймақтық салт-дәстүрді қорғау.

  • Тең қолжетімділік: білім алу мүмкіндігін баршаға тең ұсыну және білімді оқушылардың ерекшелігіне бейімдеу.

  • Зайырлылық: мемлекеттік және жекеменшік ұйымдардағы білім берудің зайырлы сипаты.

  • Плюрализм: білім жүйесінде еркіндік және әртүрлі пікірлердің қатар өмір сүруі.

  • Демократиялық басқару: мемлекеттік-қоғамдық сипат және білім ұйымдарының дербестігі.

Білім беру ұйымдарының негізгі типтері

Мектепке дейінгі

Ясли, балабақшалар.

Жалпы білім беретін

Мектептер, гимназиялар, лицейлер және т.б.

Кәсіптік және ЖОО

Бастауыш, орта, жоғары және ЖОО-дан кейінгі білім: колледждер, институттар, университеттер, академиялар, сондай-ақ біліктілікті арттыру және қайта даярлау.

Арнайы (түзету) ұйымдар

Ерекше білім беру қажеттіліктері бар білім алушыларға арналған оқу орындары.

Қосымша білім

Өнер, музыка, спорт мектептері, шығармашылық орталықтар, жас техниктер станциялары және т.б.

Әлеуметтік қорғау ұйымдары

Жетім балалар мен ата-ана қарауынсыз қалған балаларға арналған интернаттар, балалар үйлері.

Білім алу формалары

Күндізгі, кешкі, сырттай оқу; отбасылық оқыту; өзіндік оқу; экстернат.

Бағдарламалар мен стандарттар

Білім бағдарламалары қажетті деңгей мен бағыттағы мазмұнды анықтайды. Жалпы білім бағдарламалары тұлғаның жалпы мәдениетін қалыптастырып, қоғам өміріне бейімдеуге және кәсіби таңдауға негіз қалайды. Кәсіби бағдарламалар белгілі талаптарға сай маман даярлауға бағытталады.

Қазіргі жүйенің маңызды ерекшелігі — басқарудың мемлекеттік үлгіден мемлекеттік-қоғамдық үлгіге біртіндеп ауысуы: білім мәселелерін мемлекет пен қоғам мүддесін үйлестіре отырып шешу қажеттілігі артып отыр.

Білімді басқарудың негізгі міндеттері

  • Білім стандарттары мен бағдарламаларын әзірлеу; міндетті минимум, оқу жүктемесінің максимумын және түлектерге қойылатын талаптарды айқындау.

  • Білім ұйымдары мен білім алушыларды аттестаттау және аккредиттеу.

  • Білім ұйымдары желісін дамыту, жоспарлау және болжау.

  • Бюджеттік және қаржылық қызметте заң талаптарының орындалуын бақылау.

  • Стратегиялық бағыттарды республикалық деңгейде айқындап, нақты ұйымдастыру, қаржыландыру және материалдық қамтамасыз етуді жергілікті деңгейде шешу.

Мемлекеттік басқарумен қатар, ата-аналар, қоғам белсенділері, мұғалімдер және оқушылар өкілдері қатысатын қоғамдық басқару органдары да білім беру үдерісін қолдап отырады.

Білім – педагогикалық процесс

Білім — мұғалім мен оқушының мақсатқа бағытталған өзара әрекеті арқылы жүзеге асатын педагогикалық процесс. Тұлғаның қоғам мұраттарына сай қалыптасуы педагогикалық процестен тыс толық іске аспайды.

Педагогикалық процестің мәні

Педагогикалық процесс — білім беру, тәрбиелеу және дамытуды бірлікте шешуге бағытталған арнайы ұйымдастырылған өзара ықпал. Тар мағынада ол оқу мен тәрбиенің бірлігін, кең мағынада — тұтас тәрбиені іске асыруды көздейді.

Оның басты мақсаты — қоғамның әлеуметтік тапсырысын орындау: өз міндеттерін табысты шеше алатын, жан-жақты даярланған тұлғаны қалыптастыру.

Негізгі бірліктері

Педагогикалық процестің ең негізгі бірліктері — оқу және тәрбие. Дәл осы екеуі арқылы тұлғаның білімділігі, тәрбиелілігі және ішкі даму өзгерістері жүзеге асады. Оқу мен тәрбие нақты әрекеттер жүйесінде ұштасып, өзіндік тәрбиені де қалыптастырады.

Педагогикалық процестің қызметтері

Ақпараттық

Тәрбиеленушіні сауаттандыру, білім мазмұнын меңгерту.

Тәрбиелік

Тұлғалық қасиеттердің қалыптасуы мен өзгеруі.

Дамытушылық

Жан-жақты кемелдену, қабілеттер мен ойлаудың дамуы.

Аксиологиялық

Құндылық бағдарын қалыптастыру, дүниеге қатынасты айқындау.

Әлеуметтік икемдестіру

Нақты өмір жағдайларына бейімдеу және қоғамда әрекет етуге даярлау.