Лексикалық ерекшеліктер

Диалектологиялық іс-тәжірибе есебі туралы деректер

Оқу орны

Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік университеті, Шымкент институты, Филология факультеті.

Іс-тәжірибе мерзімі

01.07.2004 – 15.07.2004

Өткізілген жері

Оңтүстік Қазақстан облысы, Төлеби ауданы (киелі тас / Келі тас аймағы көрсетіледі).

Жетекші

А. Пазылова

Ескерту: бастапқы мәтінде әр жылдардағы әртүрлі топ студенттерінің есептері аралас берілген. Төмендегі бөлімдер жалпы диалектологиялық практикаға арналған әдістемелік бағдарлама ретінде ықшамдалып, тілдік тұрғыдан редакцияланды.

Пайдаланылған әдебиеттер мен негізгі дереккөздер

Ж. Досқараев. Диалектілік ерекшеліктерді жинау жұмыстарының программасы. Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері, 4-шығарылым. Алматы, 1962.
Ж. Досқараев. Қазақ тіліндегі диалектілік ерекшеліктерді жинау-зерттеу жұмысының әдіс-тәсілдері. Алматы, 1958.
Сұраулық. Қазақ тіліндегі диалектілік ерекшеліктерді жинау бойынша сұраулық. Алматы, 1959; 1966.
Ғ. Қалиев, Ш. Сарыбаев. Қазақ диалектологиясы. Алматы, 1979.
О. Нақырбеков. Қазақ тілінің ауыспалы говоры. Алматы, 1972.
Сөздік. Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі. Алматы, 1969; 1998.
Ғ. Айдаров. Қазақ тілінің лексикалық ерекшеліктері. Алматы, 1975.
Ғ. Қалиев. Қазақ говорларындағы диалектілік сөз тудыру. Алматы, 1985.
Ә. Нұрмағанбетов. Қазақ говорларының батыс тобы. Алматы, 1978.

Практиканың ұйымдастырылуы

Филология факультетінде 0212, 0307 мамандықтары үшін II курстың 4-семестрінде «Қазақ диалектологиясы» пәні оқытылады. Лекциялық және практикалық сабақтардан бөлек, жазғы сессиядан кейін диалектологиялық іс-тәжірибеге арналған экспедициялық жұмыс ұйымдастырылады.

Бұрын студенттер топ жетекшісімен белгіленген ауданға жіберілсе, кейінгі жылдары көп жағдайда өз өңіріне барып материал жинайды. Жетекші оқытушылар әдістемелік нұсқау мен бағдарлама бойынша тапсырма беріп, жаңа оқу жылының басында есепті қабылдап, сынақ қояды.

Негізгі мақсат

Жергілікті халық тіліндегі диалектілік ерекшеліктерді жүйелі түрде жинау және сипаттау.

Жинақтау нысандары

Лексикалық, фонетикалық және грамматикалық ерекшеліктер; топонимикалық атаулар.

Нәтиже

Карточкаға түсірілген тілдік материал, күнделік және қорытынды есеп.

Материал жинаудың негізгі қағидалары

Диалектілік деректі сол өңірдің тұрғылықты тұрғындарынан жазып алу; сырттан келгендердің тілін негізге алмау.
Ерекшелігі бар сөздерді өзгеріссіз, айтылуы бойынша таңбалау.
Әр сөздің мағынасын түсіндіріп, сөйлем ішінде қолданылуын көрсету.
Бір құбылыстың әртүрлі нұсқаларын (варианттарын) барынша толық қамту.
Мағынасы қиын сөздерге қатысты затты суреттеп көрсетуге немесе сипаттап жазуға болады.
Кейбір ерекшеліктер көне ру-тайпа тілдік қабатымен байланысты болғандықтан, айтушының руы мен тегі міндетті түрде белгіленеді (ірі рулар: үйсін, қаңлы, арғын, қыпшақ, найман, адай, әлім т.б.).

Маңызды: жергілікті сөйлеуде кездесетін кітаби тіл элементтері, кездейсоқ бұрмаланған формалар немесе жеке адамның сөйлеу кемшілігі белгілі бір говорға тән белгі ретінде бірден қабылданбауы керек (мысалы: «мәскленки» — «мәселен», «ыспар» — «спор», «мәгер» — «егер»).

Жинақтауды жүйелеу: 3 негізгі бағыт

I. Лексикалық ерекшеліктер

Сөздерді тақырып бойынша және сөз таптары тұрғысынан (есім, етістік) мүмкіндігінше толық жинау қажет. Әдеби баламасы міндетті түрде көрсетіледі.

Мал шаруашылығы

кәрпелдес, ақта, пада, жайдақ, қора, қотан.

Егін шаруашылығы

жегенелеу (жекелеу), қос-қос айдау, оп айдау (егін бастыру) т.б.

Үй шаруашылығы

екше (кимешек), орын (төсек), жуырқан (көрпе), зерен (тостақан), леген (табақ), кемпірауыз (тістеуік).

Ас-су, азық-түлік

жалпақ (тандыр), зуала, мәйек, тұқым (жұмыртқа), ұрпақ (жұқа нанға себілетін ұн) т.б.

Туыстық атаулар

көке (аға), жәке, тәте (әпке/апа), таға (нағашы) т.б.

Жер-су, топонимика

тос/тескей, бастау (бұлақ), табан ой, ойпат; Сарыағаш, Жетісай, Түлкібас, Састөбе, Қайнарбұлақ т.б.

Топонимдердің шығу төркінін, тарихи уәжін сұрастырып жазу тіл тарихын тануға көмектеседі.

II. Фонетикалық ерекшеліктер

Дауысты/дауыссыз дыбыстардағы алмасулар, түсірілімдер, тұрақсыз дыбыстар белгіленеді. Мүмкіндігінше қатар берілген әдеби нұсқасымен салыстырылады.

Дауыстылардағы алмасулар

айқыра — айқара
дұмалақ — домалақ
былақ — бұлақ
кеуіл — көңіл
абыржу — әбіржу; аруақ — әруақ
дөнен — дүнен; нөсерлеу — нүсерлеу

Дауыссыздардағы алмасулар

пұтақ — бұтақ
тышқары — тысқары
кигіз — киіз
дізе — тізе
бесақа — песақа; болат — полат
дәптер — тәптер; дүшпара — түшпара

Дыбыстың түсіп қалуы (тұрақсыздық)

ештеңке — ештеңе
еміздік — емізік
бақтаншы — бақташы
бүткіл — бүкіл

III. Грамматикалық ерекшеліктер

Қосымша-жұрнақтардың жергілікті қолданысы, бұйрық рай тұлғалары, шылау-демеулік варианттары тіркеледі. Қай форманың жиірек қолданылатыны да белгіленеді.

Мысалдар

оқығын — оқы
барулы — барды
жеткерді — жеткізді
бормен — борменен
апарғын — апар (алып бар)
әкелгін — әкел (бері әкел)
айтқын — айт; жазғын — жаз

Метатеза (дыбыстардың орын ауысуы)

тепкішек — текпешек (баспалдақ)
кәкпір — кәпкір

Карточка (кеспе қағаз) арқылы тіркеу тәртібі

Экспедиция барысында әрбір дерек айтушының мәліметімен бірге рәсімделеді. Міндетті деректер: аты-жөні, туған жылы, туған/тұрғылықты жері, елді мекен, руы, сондай-ақ сөздің өзі, әдеби баламасы және сөйлем ішінде қолданылуы.

Аты-жөні, жері	Айтушы туралы мәлімет	Ұлты	Жазылып алынған сөз	Әдеби баламасы	Сөйлемде қолданылуы
Әбітаева Жарқынкүл ОҚО, Түлкібас ауд., Жаскешу ауылы	1935 ж. туған, зейнеткер. Руы: жаныс	Қазақ	екше	кимешек	Ол кезде біз екше киетінбіз.
Кесебаева А. ШҚО, Зайсан ауд., Айнабұлақ ауылы	1930 ж. туған, зейнеткер, бұрын оқытушы. Руы: керей	Қазақ	жоян	үлкен	Көлемі жоян екен.

Практикаға қажетті құжаттар

Күнделік — жүргізілген жұмыстардың күнбе-күн қысқаша есебі.
Кеспе қағаздар (карточкалар) — үлгі бойынша толтырылған тілдік деректер.
Қорытынды есеп — қалың дәптер/құжат түрінде рәсімделген жазба есеп.

Сөздік материалдан үлгілер (тақырыптық іріктеме)

Ас-су және азық-түлік

ұрпақ: қамыр илегенде себілетін ұнтақ (кей жерде «ұнтақ» деп те аталады).
тұқым: тауықтың жұмыртқасы.
тандыр: нанды жапсырып пісіретін пеш.
зуала: жайма жасау үшін домалақтап алынған қамыр бөлігі.
саумал: әлі толық аши қоймаған бие сүті.
атала: суға ұн не талқан салып пісірілетін сұйық көже.
бәдірен: қияр.
пісте: күнбағыс.

Үй тұрмысы, киім-кешек, ыдыс-аяқ

Киім атаулары

құлақшын, малақай, тымақ
кимешек
жадағай (астарсыз жұқа шапан)

Аяқ киім атаулары

мәсі
галош (кебіс)
пима
пайпақ/байпақ

Ыдыс-аяқ

пиялай (кесе)
ожау (шөміш)
кәкпір/кәпкір
күбі, піспек, саба
астауы, зерен, теген, шара

Қорытынды талаптар

Диалектологиялық материал жинау — жауапты ғылыми жұмыс. Әрбір тілдік дерек нақты айтушыға, нақты жерге және нақты контекске байланыстырылып тіркелуі тиіс. Жиналған сөздердің әдеби баламасын көрсету, қолданылу жиілігін байқау, фонетикалық және грамматикалық ерекшеліктерді ажырата жазу — есептің сапасын арттыратын негізгі өлшемдер.