Әлемдік мәдениеттер өркениеті туралы
Әлемдік мәдениеттер және өркениет
Қазіргі заманғы сөздіктерде мәдениет ұғымына әртүрлі анықтамалар беріледі. Бұл анықтамалар мәдениеттің бір ғана қырын емес, оның тарихи, әлеуметтік, рухани және материалдық қабаттарын қатар көрсетеді.
Мәдениетке берілетін негізгі анықтамалар
- Мәдениет — белгілі бір халықтың қол жеткізген табыстары мен шығармашылығының жиынтығы.
- Мәдениет — адамзат қауымының белгілі бір тарихи кеңістіктегі қызметі мен өзіндік ерекшеліктері (палеолит мәдениеті, крит-микен мәдениеті, қазақ мәдениеті және т.б.).
- Мәдениет — адам әрекетінің белгілі бір саласының жетілу деңгейі (сөйлеу мәдениеті, еңбек мәдениеті, құқық мәдениеті және т.б.).
- Мәдениет — агромәдениет: дәнді дақылдар, цитрустық өсімдіктер және т.б. өсіру мәдениеті.
Мәдениет ұғымы тарихи қалыптасудың ұзақ жолынан өтті. Ол адамзаттың ең алғашқы тәжірибелерінен бастап, бүгінгі күрделі өркениеттік құрылымдарға дейін созылған үздіксіз даму процесімен тығыз байланысты.
Алғашқы қауымдық дәуір және мәдениеттің бастау көздері
Алғашқы қауымдық құрылыс — адам баласының қалыптасуындағы ең ерте кезеңдердің бірі. Археологиялық деректер адамдардың ең алғашқы еңбек құралдары шамамен 2,5 миллион жыл бұрын пайда болғанын көрсетеді. Әлемнің әр өңірінде жүргізілген қазба жұмыстары алғашқы адамдардың қоныстарын, тастан жасалған құрал-саймандарын ашып, мәдени дамудың ең алғашқы белгілерін нақтылайды.
Ең ерте еңбек құралдары, алғашқы қоныстар, тәжірибелік білімнің жиналуы.
Металды өңдеудің дамуы, шаруашылық пен қоғам құрылымының күрделенуі.
Технологиялық серпіліс, еңбек өнімділігінің артуы, қоғамдық өзгерістердің үдеуі.
Алғашқы қоғамдағы түбегейлі өзгерістер
- Көне және орта палеолитте биологиялық эволюцияның маңызды кезеңдері аяқталып, «нағыз адам» қалыптасты.
- Құралдар саны көбейіп қана қоймай, сапалық жағынан жетілді: материалдар мен өңдеу тәсілдері әртараптанды.
- Кейінгі палеолиттің ірі жаңалығы — экзогамия: жақын туыстар арасындағы некеге тыйым салу (инцестке тыйым) қоғамдық қатынастарды реттеудің бастамасына айналды.
Осындай әлеуметтік өзгерістердің нәтижесінде ру және отбасы институттары қалыптасты.
Ежелгі Грекия: білім мен гуманистік идеал
Ежелгі гректер өмірге икемді, қабілетті, жан-жақты қалыптасқан азамат тәрбиелеуге бағытталған ерекше білім беру жүйесін жасай алды. Мұндай көзқарастың өзегінде гуманистік құндылық жатыр: мәдени процестердің мақсаты үшін күресетін адам идеалы.
Дәйексөз
«Грек мәдениетінің идеяларынсыз ертедегі дүние тарихы кезең болып өмір сүре алмас еді, ал Батыс еуропалық мәдениет дүниеге келмеген болар еді».
В. Йегер
Грекияда мәдениеттің аристократиялық түрі кең тарады, оның негізінде генеалогиялық дәстүрлер жатты. Мұнда ақсүйектік қасиеттермен қатар, «адамзаттық» қасиеттерді дамытуға да мән берілді. Басты мақсатқа апарар жол — білім.
Ежелгі Египет: мәңгілік өмірге ұмтылыс
Көне Египет мәдениетінің ең басты ерекшелігі — ажалға қарсылық, мәңгі өмір сүруге талпыну. Бұл идея халықтың діни санасына терең сіңіп, өнер мен мәдениеттің қалыптасуында айрықша рөл атқарды.
Жазба мұра және әдебиет
Египет мәдениеті көпқырлы. Соның бір дәлелі — біздің заманымызға жеткен ең көне жазу мәтіндері: құдайларға құлшылық ету және шаруашылық жүргізуге қатысты жазбалар.
Ежелгі Египет әдебиетінің көрнекті туындыларының бірі — «Өмірден түңілген адамның өз жанымен сұхбаты».
Қытай: даосизм мен конфуцийшілдік
Қытай мәдениетінде даосизм адамзатты табиғатпен бірлікке шақырады. Оның негізін қалаушы Лао-Цзы өз заманында «кәрі дана» атанған. Дао — жер бетіндегі тіршіліктің негізі, заттық дүниенің және табиғат құбылыстарының қайнар көзі.
Дао ілімінде адамның адамгершілік тұрғыдан жетілуі өзін қоршаған ортамен үйлесім табуымен байланысты қарастырылады. Лао-Цзының философиялық-діни қағидалары «О пути к добродетели» атты еңбегінде кеңінен баяндалады.
Екінші іргелі арна: Конфуций ілімі
Қытай мәдениетінің тағы бір маңызды қайнар бұлағы — Конфуций ілімі. Оның негізін қалаушы Кун Фу-цзы (Кун — ұстаз) шамамен б.з.б. 551 жылы дүниеге келген.
Өнер — мәдениеттің өзекті бөлігі
Мәдениеттің өзекті бөлігі — өнер. Таңбалы тастағы бейнелер мен ежелгі қауымның ырым билерінен бастап, Рафаэль мен Микеланджелоның мәңгілік туындыларына дейін созылған өнер тарихы халықтың шығармашылық рухын айқын көрсетеді. Өнерсіз мәдениеттің рухын толық сезіну мүмкін емес.
Өнер — мәдениеттің алтын қазынасы, адамның ұлылығын танытатын құбылыстардың бірі: ол адамның әсемдікке, сұлулыққа ұмтылысын бейнелейді.
Жоғарыдағы анықтамаларды қорытсақ, мәдениет — адам әлемі, яғни адамның қолымен және санасымен жасалған құндылықтар кеңістігі.
Мәдениет пен өркениет: ұғымдардың арақатынасы
Мәдениет ұғымын тереңірек түсіну үшін оған мағыналық жағынан жақын тағы бір ұғыммен байланысын қарастыру маңызды. Ол — өркениет.
Өркениет (цивилизация) сөзі семантикалық тұрғыдан латынның civilis — «азаматтық» деген ұғымымен байланысты. Римдіктер бұл терминді өздерінің қоғамдық құрылымын «варварлар» деп атаған өзге халықтардан ажырату үшін қолданған: қала мәдениеті, заңға сүйенген басқару, азаматтық қоғам қағидалары.
Ғасырлар бойы бұл екі ұғымның арақатынасы әртүрлі түсіндірілді.
Түсіндіру бағыттары
- Мәдениет пен өркениет бір, олар — синонимдер (И. Гердер, Э. Тайлор).
- Өркениет — мәдениеттің ақыры, оның «кәрілік шағы», руханилықтың антиподы (Ж.-Ж. Руссо, Ш. Фурье, О. Шпенглер).
- Өркениет — мәдениеттің прогресі, қоғамның парасаттылық деңгейі (Ф. Вольтер, Д. Белл).
- Өркениет — тағылық пен варварлықтан кейінгі тарихи-мәдени саты (Л. Морган).
- Өркениет — этностар мен мемлекеттерге тән мәдениеттің оқшау түрі (А. Тойнби, Н. Я. Данилевский және т.б.).
- Өркениет — мәдениеттің техникалық, материалдық даму деңгейі.
Өркениетке тән негізгі белгілер
- еңбектің қоғамдық жолмен бөлінуі
- қалалардың пайда болуы
- жазбаша мәдениеттің дамуы
- қолөнер мен сауданың өркендеуі
- азаматтық қоғам мен мемлекеттің орнығуы
Демек, мәдениет пен өркениет — бір-бірінен ажырамайтын, өзара сабақтас ұғымдар.
Қорытынды: жаңа баспалдақтарға көтерілген адамзат
Қола және темір дәуірлері адамзат дамуындағы аса ірі жаңа баспалдақтар болды. Бұл кезеңдердегі прогресс дүниежүзілік мәдениеттің іргетасының қалануына тікелей ықпал етті.
Қоғам дамыған сайын өнердің сан саласы жетіліп, жаңа мазмұн мен жаңа формаларға ие болды. Металл өндіру әдістері кемелденіп, «экономика» мен «мәдениет» салаларындағы ірі өзгерістерге кең жол ашты.
Адамзаттың әрбір даму сатысында пайда болған баға жетпес өнер туындылары кейінгі ұрпаққа мәдени мұра болып қалды. Адам даналығы мен кемеңгерлігінің арқасында мәдениет үнемі жаңа деңгейге көтеріліп отырды.