Қазақша рефераттар

Атмосфераның экологиялық мәселелері және оны қорғау.

Атмосфераның экологиялық мәселелері және оны қорғау

Облыстың ауа бассейні екі түрлі жолмен — табиғи және антропогендік факторлар арқылы — ластанады. Күшті шаңды борандар мен Маңғыстау өңіріндегі тұзды жыныстардың мол болуы ауада шаң-тозаң мен тұз түйіршіктерінің тұрақты түрде болуына себеп болады.

Антропогендік ластану негізінен өнеркәсіп пен көлік тасымалына байланысты. Бір автомобиль 1 км жолға орта есеппен 40 г зиянды зат бөледі, ал облыс бойынша бұл көлем жылына 100 мың тоннадан асады.

Негізгі ластаушы көздер

  • Облыс бойынша атмосфераға ластағыш заттар шығаратын объектілер саны 7 мыңнан асады. Олардың басым бөлігі — ұсақ жылыту қазандықтары; әрқайсысы жылына орта есеппен 5–10 тонна ластағыш зат шығарады.
  • Негізгі өнеркәсіптік ластаушылар — Ақтау, Жаңаөзен қалаларындағы кәсіпорындар және мұнай кәсіпшіліктері. Ақтау қаласында мұндай кәсіпорындар саны 26.
  • 1980–1987 жылдары ластағыш заттардың жан басына шаққандағы мөлшері 793 кг-нан 948 кг-ға өсіп, шамамен 20% артты. Оның 90%-ы мұнай кәсіпшіліктеріне тиесілі.

Өнеркәсіптік көрсеткіштер

«Маңғыстаумұнай» өндірістік бірлестігі
110–120 мың т
Қазақ газ өңдеу зауыты
23 мың т
Каспий тау-кен металлургия комбинаты (ПГМК–Каскор)
жалпы көлемнің 1/6 бөлігі

Қосымша ластаушы салалар

  • коммуналдық шаруашылық
  • асфальт зауыты
  • күкірт қышқылы зауыты
  • ет комбинаты
  • ұлу тас және қиыршық тас карьерлері

Үнемді әрі толық пайдаланудың жеткіліксіздігінен жыл сайын мыңдаған тонна ластағыш зат шаң-тозаң және газ күйінде атмосфераға тарайды.

Газды алаулатып жағу мәселесі

Мысалы, 1987 жылы «Маңғыстаумұнай» бірлестігінің газ құбырларында 100 млн м³-тан аса газ босқа жағылып жіберілген (оның жартысы Бозащы аумағында).

Радиациялық қауіп туралы

Маңғыстау облысының радиациялық ластануы жөніндегі деректер жеткіліксіз. Алайда өңірде ірі уран өндіру кен орнының және радиоактивті отынмен жұмыс істейтін электр станциясының бар екенін ескерсек, радиациялық қауіптің болуы мүмкін екенін жоққа шығаруға болмайды. Сонымен қатар 1969–1970 жылдары Үстіртте ядролық полигондар жұмыс істеп, үш рет ядролық жарылыс жасалғаны да назардан тыс қалмауы тиіс.

Қорғау шаралары: техника және көзқарас

Атмосфераның ластануын азайту үшін ең алдымен ауа тазартқыш және түтін тұтқыш қондырғыларын орнатуды қамтамасыз ету қажет. Қазіргі уақытта облыста мұндай қондырғылардың саны шамамен 40-қа жуық.

Дегенмен мәселе тек техникамен шектелмейді: еңбекті заманауи үлгілерге сай ұйымдастырмайынша, қазіргі технологиялық әдістерді енгізбейінше және адамның табиғатқа деген көзқарасы түбегейлі өзгермейінше, ауаның ластануын толық тоқтату мүмкін емес.

Өлке экологиясы және оны игерудің қиыншылықтары

ХХ ғасыр адамзатқа орасан жетістіктермен қатар шешуді қажет ететін түйінді проблемалар жиынтығын алып келді: бейбітшілікті сақтау мен қарусыздану, қоршаған ортаны қорғау, халық санының өсуі, энергия және шикізатпен қамтамасыз ету, азық-түлік қауіпсіздігі, мұхит ресурстарын пайдалану, артта қалған елдерге көмек, ғарышты бейбіт мақсатта игеру және тағы басқа мәселелер.

Бұл проблемалар бір ғана елдің емес, бүкіл адамзаттың ортақ міндетіне айналды. Ғаламдық мәселелер тікелей болмаса да, жанама түрде әрқайсымызға қатысты. Тіпті шағын ғана Маңғыстаудың өзінен осы кең ауқымды проблемалардың «кіші» көріністерін оңай байқауға болады. Өйткені әлем — бір-бірімен өзара байланысты тұтас жүйе.

Адам мен табиғат байланысы

Адамзаттың ғаламдық проблемаларын адам қоғамы мен табиғат арасындағы байланыс тұрғысынан қарастыруға болады. Адамның іс-әрекеті табиғат заңдарына тәуелді: табиғат адамды затпен және энергиямен қамтамасыз етеді, ал адам табиғатты үнемі өзгертіп отырады. Белгілі бір шекке жеткенде табиғат «қарымта» қайтара бастайды.

Қазіргі кезеңде табиғи ресурстарды алу мен өндіру көлемі өсіп қана қоймай, пайдаланылатын ресурстардың түрі де көбейді. Соның салдарынан табиғатқа түсетін қысым күшейіп, көптеген экологиялық проблемалар туындауда.

Сумен қамтамасыз ету және оны қорғау

Маңғыстау өңірінде табиғатты тиімді пайдалану мәселесі әлі толық шешілген жоқ. Бұл — қазіргі таңда ең маңызды бағыттардың бірі. Құрғақ климат және тұщы су көздерінің тапшылығы жағдайында суға сұраныс ерекше артады.

Суды қамтамасыз етудің қазіргі тәсілдері

  • жер асты суларын алу;
  • теңіз суын тұщыландыру;
  • су құбыры арқылы Еділ мен Әмудариядан тасымалдау.

Бұл бағыттарды кеңейте берудің салдарын болжау қиын: сырттан тасымалдау қымбатқа түседі, жер асты су қоры шектеулі, ал теңіз суын тұщыландыруда судың сапасын тұрақтандыру үшін қосымша араластыру мен технологиялық шешімдер қажет болуы мүмкін. Сондықтан жаңа су көздерін іздеу және су үнемдеу тәсілдерін енгізу міндеті өзекті.

Әлеуетті бағыттардың бірі — атмосфералық жауын-шашынды тиімді жинау және пайдалану.

Мұнай мен газ өндіру, қиыршық тас пен ұлу тас алу өңірдің онсыз да әлсіз экологиялық тепе-теңдігін бұзады: ауаның және жердің ластануы, шаң-тозаңның көбеюі сияқты мәселелер күшейеді. Бұл өндіріс салаларының алдына «адам денсаулығы мен табиғатты қорғау ма, әлде кез келген бағамен өндіріс пе?» деген өткір талап қояды.

Арал мен Каспий: қосымша тәуекелдер

Каспий теңізі деңгейінің көтерілуі

Каспий теңізінің көтерілуі бұрын теңіз табаны болған 4 млн гектар жердің ғана емес, одан да кең аумақтың су астында қалу қаупін туғызады. Бұл жерлер бос аумақ емес: онда мұнай кәсіпшіліктері, малшы ауылдары мен қыстаулар, теміржол және автомобиль жолдары, құбырлар, электр және байланыс желілері, жайылымдар орналасқан.

Сонымен қатар теңіз деңгейінің өсуі жер асты суларының тұздылығының артуына ықпал етуі ықтимал.

Арал теңізінің тартылуы және тұз тасымалы

Арал теңізі туралы бұрын жасалған болжамдарда оның белгілі бір мерзімде толық тартылу қаупі айтылған. Арал өңірі Маңғыстаудың шығыс шекарасынан алыс емес, ал қыста өңірде оңтүстік-шығыс және шығыс желдерінің басымдығы байқалады.

Осы желдер құрғаған Арал табанынан көтерілетін 80 млн тоннаға жуық тұзды шаңның бір бөлігін Маңғыстауға, соның ішінде Бейнеу ауданына дейін жеткізуі мүмкін. Қазірдің өзінде Сам құмы маңында Арал әсері айқын сезіледі: топырақтың тұзды тозаңмен қанығуы және жер асты суларының тұздануы үдей түсуде.

Бұл құбылыс су табу мәселесін күрделендіріп, жайылымдардың тозуына әкелуі ықтимал. Арал проблемасы — тек Қазақстан мен Орта Азияның ғана емес, бүкіл әлемдік деңгейдегі мәселе: тұтас бір теңіз жоғалғанда климатқа қандай өзгерістер болатыны әлі толық анықталған жоқ.

Адам экологиясы

Жоғарыда аталған мәселелердің барлығы бір нүктеде қиылысады — Адам. Адам биологиялық әрі әлеуметтік тіршілік иесі ретінде табиғаттың құрамдас бөлігі болып табылады.

Табиғи-географиялық орта белгілі бір дәрежеде адамның өмір салтын, негізгі кәсібін, яғни мәдени-шаруашылық типін айқындайды. Ал мәдени-шаруашылық тип өз кезегінде этностың мәдениеті мен өнеріне, дүниетанымына, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүріне ықпал етеді.