ӘСКЕНҰЛЫ ӘБІЛҚАЙЫР ХАН
Әскен (Әжі) ұлы Әбілқайыр хан (1693–1748) — қазақтың Кіші жүзінің ханы, Аңырақай шайқасындағы қазақ қолының бас сардары, сондай-ақ қазақ сұлтандарының кіші буыны — Үсектің ұрпағы. Болат хан қайтыс болғаннан кейінгі тақ таласында Сәмеке (Шахмұхаммед): «Әбілқайырдың атасына хандық әуелден бұйырмаған. Жеті атасынан хан болып келе жатқан менің тұқымым — хан тағының заңды иесі менмін» деуі де Әбілқайырдың осы кіші буыннан екенін меңзейді.
Тарихи тұлға ретіндегі күрделілік
Әбілқайыр — өз күшімен, айласымен және шабуылды ұйымдастыра білуімен даңқы шығып, хандыққа қол жеткізген тұлға. Оның болмысында батырлық пен өркөкіректік, ақылдылық пен билікқұмарлық, саясатшылдық пен бірбеткейлік қатар тоғысқан. Сол себепті ол қайшылығы мол, тарихи тұрғыдан күрделі кейіпкер ретінде бағаланады.
Жоңғар шапқыншылығы және әскери бедел
Ол 1723 жылға дейін Түркістан қаласында тұрған. Жоңғар басқыншылары қаладан ығыстырғаннан кейін Бұқар мен Хиуа хандықтарының шекарасына жақын, өзіне қарайтын тайпалардың арасына кетеді. Қазақ халқының жоңғарларға қарсы азаттық күресі күшейген тұста Ордабасыдағы халық жиналысында Әбілқайыр қазақ жасақтарының бас қолбасшысы болып сайланып, Аңырақай шайқасында ірі жеңіске жетеді.
Ордабасы шешімі
Әскерді ортақ басқару қажеттілігі күшейіп, Әбілқайыр бас қолбасшылыққа көтеріледі.
Аңырақай жеңісі
Шайқастағы жеңіс оның беделін арттырып, саяси салмағын күшейтеді.
Күрес логикасы
Жеңіс тек майдандағы табыс емес, билікке апарар жолдағы шешуші ресурсқа айналады.
Тақ таласы және саяси оқшаулану
Болат хан қайтыс болғаннан кейін Әбілқайыр «қазақтың бас ханы болу жолы — менікі» деп нық сеніммен жүргенімен, нақты билік тізгіні өзгенің қолына өткенін көргенде қатты ашуланып, бәрін тастап еліне кетеді. Бұл қадам ел ішіндегі бірлікті әлсіретіп, сыртқы күштердің ықпал ету мүмкіндігін арттырды.
Ресей саясаты және «жанама қысым»
Қазақтарды әлсіретіп, бүкіл Орта Азияға жол ашатын «қақпаның кілтін» тезірек қолға түсіру жөнінде патшадан нұсқау алған орыс далалық әкімдері осы оқшаулануды өз мүдделеріне пайдалануға кіріседі. Бұл ретте отарлаудың ежелден сыналған тәсілі — «жабайыны жабайының қолымен құртуды» іске қосады: Еділ қалмақтары, башқұрттар және Жайық казактары айдап салынып, Кіші жүз қазақтарының тынышы бұзыла бастайды.
Нәтиже
Осы жағдайлардың соңы 1730 жылы Әбілқайырдың Ресей империясының қол астына алуды сұрап, Петербургке елші жіберуіне алып келеді.
Бодандық туралы талаптар және үміттің ақталмауы
Елшілік арқылы Әбілқайыр Ресейге башқұрттар секілді қызмет етіп, солар сияқты алым төлейтінін білдіреді. Сонымен бірге өздеріне Ресейдің өзге бодандары тарапынан қиянат пен шабуыл жасалмауын талап етеді; патша тарапынан тыйым салынбаса, башқұрттардың өздігінен шабуыл жасауды тоқтатпайтынын да ескертеді. Сондай-ақ Ресей бодандары қолдарындағы қазақ тұтқындарын қайтарса, қазақтар да өз тарапынан олардың тұтқындарын кері қайтаратынын мәлімдейді.
Алайда бұл бодандық Әбілқайыр күткендей нәтиже бермейді.
Жоңғариямен байланыс және құда болу жоспары
Бұдан кейін Әбілқайыр Жоңғар хандығының қоңтайшысы Қалдан Серенге адам жібереді. Іздегенге сұрағандай, Қалдан Серен де бұл бастаманы құптайды. Ол жоңғар тұтқынынан босатылған Абылай арқылы жіберген жарлығында Әбілқайырдың тілегін қабыл алғанын нақты көрсетеді.
Сенім шарасы ретінде ұсынылған шарт
Арадағы қатынасты берік ету үшін Қалдан Серен Әбілқайырдың өз баласын мың қазақпен Жоңғарияға жіберуін ұсынады; жауап ретінде өзі де баласын мың ойратпен қазақтарға жібереді.
Дегенмен, Әбілқайырдың Қалдан Серенмен құда болып, соған арқа сүйеп, көздегенін жүзеге асыру үміті де ақталмайды.
Ақыры
1745 жылдың қыркүйегінде Қалдан Серен қайтыс болады. Ал үш жыл өткен соң, 1748 жылы Әбілқайырдың өзі де Барақ сұлтанның қолынан қаза табады.