Көктемдік жанаргүл
Ы. Алтынсарин атындағы №65 мектеп-гимназиясы
Реферат
Тақырыбы: Қызыл кітапқа енген өсімдіктер
Орындаған: Нұрланова Дария
Қабылдаған: Көкетаева Айнұр
Қала: Шымкент
Көктемдік жанаргүл
Көктемдік жанаргүл — сарғалдақтар тұқымдасына жататын жанаргүл туысының көпжылдық шөптесін өсімдігі. Бұл — сирек кездесетін еуразиялық далалық түр және Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.
Қорғау мәртебесі
Қазақстанның Қызыл кітабы
Сирек кездесетін түр, табиғи популяциясын сақтауды талап етеді.
Көбеюі
Тұқыммен және тамырсабақпен
Тұқым арқылы да, тамырсабағы арқылы вегетативті жолмен де көбейеді.
Маусымдық кезеңі
Гүлдеу және жеміс беру
Мамырда гүлдеп, шілдеде жеміс береді (кей деректе сәуірде гүлдейді).
Сипаттамасы
Негізгі морфологиялық белгілері
- Биіктігі 50 см-ге дейін жетеді.
- Тамырсабағы жуандау, қоңырқай-қара түсті.
- Сабағын қоңыр қабыршақтар жауып тұрады; түп жағындағы жапырақтары қабыршақ тәрізді қоңырлау келеді.
- Жапырақтары сағақсыз, жіңішке әрі қалың; төменгілері кезектесіп орналасады.
- Сабақтары көп бұтақты, сыртқы беті тегіс.
Гүлі мен жемісі
- Гүлі ашық сары, ірі; әдетте жалғыз болады.
- Гүл жапырақшалары 14–20, гүл шеңберінің диаметрі 5 см-ге дейін.
- Гүл тостағаншасының жапырақтары — 5.
- Жемісі күрделі: көптеген біртұқымды жаңғақшалардан тұрады.
Ескерту
Гүлдеу уақыты әр деректе әртүрлі көрсетіледі: бір мәліметте — сәуір, екіншісінде — мамыр. Бұл айырмашылық өңірлік климатқа байланысты болуы мүмкін.
Таралуы және өсетін ортасы
Көктемдік жанаргүл орманды аймақтардың шеттерінде және далалы жерлерде өседі. Сирек кездесетін далалық түр болғандықтан, табиғи мекендерін сақтау ерекше маңызды.
Қолданылуы
Дәрілік мақсатта
Дәрі мақсатында өсімдіктің жерүсті бөлігі (шөбі) пайдаланылады. Оны жүрек қызметін реттейтін, жалпы седативті және несеп жүргізетін дәрі ретінде қолданады.
Халық медицинасында
Халық медицинасында көктемдік жанаргүл ұстамалы жүйке ауруы, шемен, қызба, іш өту сияқты жағдайларда тыныштандырғыш ретінде қолданылған. Сондай-ақ В. Дерикер рецептісі бойынша угүлжапырақ препараты алкоголизмге қарсы да пайдаланылған.
Емдік қасиеті туралы
Қазақстанда көктемдік жанаргүлдің тағы 7 түрі кездеседі. Алайда олардың көбінде жүрек глюкозидтері аз болады. Емдік қасиеті көктемдік жанаргүлге тең түр ретінде түркістандық жанаргүл аталады.
Жинау және сақтау тәртібі
Жинау уақыты
Дәрілік мақсат үшін жерүсті жапырақты бөлігін гүлдегеннен бастап, шілденің басына дейін (тұқымы шашылғанға дейін) жинайды.
Жинау тәсілі
Өсімдікті пышақпен кесіп немесе орақпен орып алады. Тамырымен жұлуға болмайды, өйткені бұл өсімдіктің толық жойылып кетуіне әкелуі мүмкін.
Кептіру және сақтау
Орып алынған шөпті жел өтетін жерде көлеңкеде дереу кептіреді. Дайын шикізатты құрғақ бөлмеде қағазға орап, ағаш жәшікте сақтаған жөн.