Мемлекеттің фискалды саясаты
1-тарау
Қазақстан Республикасы экономикасының сипаттамасы
Бұл бөлімде ұлттық экономиканың мәні, оның құрылымы (өріс, сектор, сала), құрылымдық өзгерістердің негізгі үрдістері, сондай-ақ нарықтың түрлері мен мемлекет рөлінің экономикалық тетіктері жүйелі түрде қарастырылады.
Негізгі ұғым
Ұлттық экономика — ел ішіндегі өзара байланысқан салалар мен институттардың тұтас жүйесі.
Құрылым
Құқықтық, салалық және кеңістіктік қырлар арқылы талданады; ЖІӨ-нің қалыптасуына байланысты өрістерге бөлінеді.
Өзгеріс логикасы
Құрылымдық өзгеріс нарық тетігі және мемлекеттік саясат ықпалымен жүреді.
1.1. Ұлттық экономика түсінігі
Ұлттық экономика — белгілі бір елдегі қоғамдық еңбек бөлінісі, ғылыми-техникалық даму және халықаралық қатынастар негізінде қалыптасқан, өзара байланысқан салалар мен экономикалық қызмет түрлерінің біртұтас кешені.
Құқықтық тұрғы
Ұлттық экономика — заңды тұлға мәртебесі бар ұйымдардың жиынтығы: коммерциялық және коммерциялық емес.
Салалық тұрғы
Талдауда өріс (сфера), сектор, сала ұғымдары қолданылады.
Кеңістіктік ұйым
Экономикалық белсенділік аумақ бойынша орналасуы, инфрақұрылым және көлік-логистика байланыстары арқылы сипатталады.
Ұлттық экономиканың өрістерге бөлінуі
Өрістерге бөлу ЖІӨ мен ұлттық табыстың қалыптасуына қарай жүргізіледі және экономикалық қызметтің біртұтас тізбегін бақылауға мүмкіндік береді. Осы логикаға сәйкес ұлттық экономика:
- Материалдық өндіріс өрісі — материалдық игіліктерді өндіру және өндірістік сипаттағы қызметтер.
- Өндірістік емес өріс — тұрғындарға қызмет көрсету салалары (білім, денсаулық сақтау, әлеуметтік көмек және т.б.).
Материалдық өндірістің нәтижелері
Нәтижелері ретінде өндірістік-техникалық өнім, кеңінен тұтынылатын тауарлар, сондай-ақ көлік, байланыс және басқа өндірістік қызметтер қарастырылады.
Әлемдік тәжірибе (3 элемент)
- Алғашқы: шикізат өндіру, өсімдік және мал шаруашылығы.
- Өндірістік: материалдар, жинақтаушылар, машина-жабдық сияқты аяқталмаған өнімдер.
- Ақырғы (негізгі) өнім: тұтыну тауарлары.
Өндірістік емес өріс
Бұл өріс тұрғындарға бағытталған қызметтерді біріктіреді және өмір сапасын, адами капиталды және әлеуметтік тұрақтылықты қалыптастырады.
- Білім беру
- Денсаулық сақтау және әлеуметтік көмек
- Коммуналдық, әлеуметтік және жеке қызметтер
Секторлар: экономиканы институционалдық топтастыру
Ұлттық экономика секторларға бөлінеді. Сектор — шығындарды қаржыландыру әдісі, экономикалық үдерістегі қызметі мен мақсаты жағынан біртекті институционалдық бірліктер жиынтығы. Мұндай топтастыру статистикалық бақылауға және мемлекеттік реттеуге қажет.
Меншік түріне қарай
- Мемлекеттік сектор: мемлекет меншігіндегі немесе мемлекет органдары бақылайтын кәсіпорындар мен ұйымдар.
- Жеке меншік сектор: тікелей мемлекет бақылауына жатпайтын кәсіпорындар, ұйымдар және мекемелер.
Ұлттық шоттар жүйесі бойынша секторлар
- Қаржылық емес кәсіпорындар
- Қаржылық мекемелер
- Мемлекеттік мекемелер
- Үй шаруашылықтары
- Үй шаруашылықтарына қызмет көрсететін коммерциялық емес ұйымдар
Қаржылық емес кәсіпорындар
Пайда табу үшін өнім өндіру мен қызмет көрсетуге қатысатын, сондай-ақ нарықтық емес өндірісті жүзеге асыратын шаруашылық бірліктері. Бақылау нысаны бойынша: мемлекеттік, ұлттық жеке меншік, шетелдік.
Қаржылық мекемелер
Қаржылық делдалдық, сақтандыру және осы салалардағы көмекші қызметтерді жүзеге асыратын институттар жиынтығы.
Үй шаруашылықтары және КЕҰ
Үй шаруашылықтары — адамдардың шағын топтары түріндегі тұтынушы және еңбек ресурсы көзі. Ал үй шаруашылықтарына қызмет көрсететін коммерциялық емес ұйымдар тауарлар мен қызметтерді нарықтық емес негізде ұсынады.
Сала ұғымы және салаларға бөлудің мақсаты
Сала (экономикалық қызмет түрі) — өндіріс өрісі, өнім сипаты, технология, шикізат, негізгі қор және қызметкерлер дағдылары ортақ кәсіпорындар мен ұйымдар жиынтығы.
Неге салаларға бөлеміз?
- Тіркеу кезінде субъектілер мәлімдеген қызмет түрлерін сәйкестендіру.
- Әр қызмет түрін реттейтін нормативтік-құқықтық актілерді әзірлеу.
- Экономикалық үдерістерді қызмет түрлері бойынша мемлекеттік бақылау.
- Жұмыспен қамту және инвестиция бойынша шешімдерге қажетті ақпаратпен қамтамасыз ету.
Қазақстандық жіктеу бойынша салалар (қысқаша тізім)
- Ауыл шаруашылығы, аң аулау және орман шаруашылығы
- Балық аулау және балық өсіру
- Пайдалы қазбаларды өндіру
- Өңдеуші өнеркәсіп
- Электр энергиясы, газ және су өндіру мен бөлу
- Құрылыс
- Көтерме және бөлшек сауда; автокөлік жөндеу
- Қонақ үйлер мен мейманханалар
- Көлік және байланыс
- Қаржылық қызмет
- Жылжымайтын мүлік операциялары және жалға беру
- Мемлекеттік басқару және қауіпсіздік
- Білім беру
- Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер
- Басқа да коммуналдық, әлеуметтік және жеке қызметтер
- Үй шаруашылығын жүргізуге арналған қызметтер
- Аумақтан тыс ұйымдар қызметі
1.2. Ұлттық экономика құрылымының сипаттамасы
Ұлттық экономиканы мемлекеттік реттеу міндеттері оның құрылымдық динамикасын талдауды, үрдістерді анықтауды және дамудың басым бағыттарын таңдауды талап етеді. Ұлттық экономиканың құрылымы өрістердің, секторлардың және салалардың сандық арақатынасымен сипатталады.
Құрылым неге тұрақты емес?
- Жиынтық сұраныстың өсуі және оның құрылымының өзгеруі.
- Қолда бар ресурстар сапасының жақсаруы.
- Техника мен білімнің қайта бөлінуі және кеңеюі.
Дамыған елдердегі жалпы үрдіс
Әдетте өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы үлесі біртіндеп азайып, ЖІӨ құрылымында қызмет көрсету секторының үлесі өседі. Ұқсас үрдіс Қазақстан экономикасында да байқалады.
Кесте туралы ескерту
Бастапқы мәтінде ЖІӨ құрылымы бойынша кесте үзіндісі берілген, алайда кейбір жылдар мен мәндер толық емес. Сондықтан бұл бөлімде кесте мазмұны тұжырым ретінде сақталды.
1.3. Ұлттық экономика құрылымының өзгеру үрдісі мен болашағы
Ұлттық экономика құрылымының өзгеру қажеттілігі көбіне нарықтық қатынастарға көшуге және даму басымдықтарының жаңаруына байланысты. Құрылымдық өзгеріс екі арна арқылы жүреді: нарық тетігі және мемлекеттік құрылымдық саясат.
Нарық тетігінің әсері
Нарық капиталды табыстылығы жоғары салаларға бағыттап, бәсекесі төмен ашық нарықтардың қалыптасуына ықпал етеді. Сонымен бірге ол инновациялық, инвестициялық, материалдық-техникалық және кадрлық әлеуеттің жүйелі дамуын талап етеді.
Маңызды шектеу
Тәжірибе тек нарық тетігі арқылы экономиканы толық қайта құру әрдайым мүмкін емес екенін көрсетті (жекешелендіру, сыртқы саясат пен валюталық бақылауды ырықтандыру кезеңдерінде бұл айқын байқалды).
Мемлекеттік саясаттың әсері
Қазіргі жағдайда инвестициялық, инновациялық және құрылымдық саясаттың жаңа құралдарын қолдану өзектілігі артады. Мемлекет индустриялық саясат арқылы кәсіпкерлікке қолайлы орта қалыптастырып, бәсекеге қабілетті ұлттық өнеркәсіпті дамытуға бағытталған шараларды іске асырады.
- Экономиканы әртараптандыру және шикізаттық тәуелділікті төмендету.
- Өңдеуші өнеркәсіп пен қызмет көрсету салаларын күшейту.
- Экспортқа бағдарланған, бәсекеге қабілетті өндірістерді ынталандыру.
Мемлекеттік қолдау: қағида және шекара
Нарықтық экономикадағы қағидалардың бірі — бюджет қаражатын нақты жекелеген компанияларға тікелей қаржылық қолдау ретінде бөлуге құқықтық шектеулердің болуы. Мұндай тәжірибе сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін күшейтуі мүмкін.
Дегенмен мемлекет тікелей қаржыландыруды емес, бәсекеге қабілеттілікті арттыруға бағытталған ортақ институттарды (даму институттары, әдістемелік бағалау, инфрақұрылым, кадр даярлау, стандарттар) құру арқылы жаңғырту мен инновацияға ұйытқы бола алады және болуы тиіс.
Мұнай экспорттаушы елдер тәжірибесі: әртараптандыру бағыттары
Бірқатар мұнай экспорттаушы елдерде әртараптандырудың екі өзекті бағыты айқын көрінеді:
1) Қосылған құн тізбегін тереңдету
Шикі мұнай мен газ экспортынан мұнай өнімдерін және мұнай-газ химиясы өнімдерін экспорттауға көшу. Мысалы, кей елдерде мұнай өңдеу зауыттарының қуаты өндірілетін мұнай көлемінің басым бөлігін қамтып, өңделген өнім экспортының табыстылығы жоғары болады.
2) Өңдеуші сектордағы ШОБ-ты ынталандыру
Импорттық шикізат пен бөлшектерді пайдалана отырып, тұтыну тауарларын өндіретін шағын және орта кәсіпорындарды дамыту; индустриялық парктер құру; технологиялар тарту.
Трансұлттық корпорациялармен ынтымақтастықта лицензиялық келісімдер, кадр даярлау, басқару мен маркетинг бойынша көмек, инжиниринг және «дайын күйінде» жобалар сияқты форматтар жиі қолданылады.
Нарықтың мәні мен түрлері
Нарық — тауар айырбасын қамтамасыз ететін институттар мен тетіктер жүйесі. Ол тауарлар мен қызметтер, жылжымайтын мүлік, құнды қағаздар және валюталар бойынша сатушы мен сатып алушы арасындағы байланыс нысаны, сондай-ақ айырбас жүзеге асатын орта.
Нарық субъектілері
- Жеке адамдар
- Заңды тұлғалар
- Мемлекет
Нарықтың саралануы
Айырбас нысаны бойынша
Тауар, қызмет, капитал, құнды қағаз, еңбек, ақпарат, ғылыми-техникалық әзірлеме, валюта нарықтары.
Қамтылған аумағы бойынша
Дүниежүзілік, ұлттық, аймақтық, жергілікті.
Құқықтық сәйкестігі бойынша
Ресми және көлеңкелі нарық.
Нарық жағдайы бойынша
Тепе-теңдік, тапшы, артық нарық.
Қызмет ету тетігі бойынша
Бәсекелестік және монополиялық нарықтар.
Нарық тетігінің негізгі элементтері
- Төлем қабілетті сұраныс (D)
- Ұсыныс (S)
- Тепе-теңдік баға (P)
Жетілген (еркін) нарық туралы
Таза жетілген нарық көбіне теориялық модель ретінде қарастырылады. Оған жақындау үшін тәуелсіз сатушы мен сатып алушының көп болуы, өнімнің біркелкілігі, нарыққа еркін кіру, ақпараттың ашықтығы және өндіріс факторларының жылдам ауысуы қажет.
Неге ол толық іске аспайды?
- Барлық шарттарды бір мезгілде орындау қиын.
- Нарық көбіне өндірісті шоғырландыруға ұмтылады.
- Монополия, монопсония, олигополия сияқты құрылымдар қалыптасады.
Нарық түрлері мен құрылымдары (анықтамалар)
Тауар нарығы
Өндіріс құралдары немесе тұтыну тауарлары айналымы.
Капитал нарығы
Қаржыны қайта бөлу, капитал қозғалысы және табыс өсімімен байланысты өріс.
Құнды қағаздар нарығы
Несиелік қатынастар мен меншік қатынастарының ерекше формасы.
Еңбек нарығы
Жұмыс күшін жалдау және пайдалану кезіндегі әлеуметтік-еңбек қатынастары.
Ақпарат нарығы
Ақпараттық өнім мен қызметтерді сатып алу-сату қатынастары.
Валюта нарығы
Шетел валютасы мен валюталық құжаттар бойынша операциялар өрісі.
Әлемдік нарық
Ұлттық нарықтардың халықаралық байланыстар арқылы бірігуі.
«Бұқа» нарығы
Бағаның тұрақты өсу үрдісі басым нарық.
«Аю» нарығы
Бағаның тұрақты төмендеу үрдісі басым нарық.
Спот нарығы
Нақты өнім дереу жеткізілетін мәмілелер нарығы.
Монополия
Белгілі бір қызметті айрықша құқықпен жүзеге асыру мүмкіндігі.
Монопсония
Бір сатып алушы, көп сатушы болатын нарық құрылымы.
Олигополия
Нарықта сатушылардың шағын тобы басым болатын құрылым.
Олигопсония
Бірнеше сатып алушы, көп сатушы болатын нарық құрылымы.
Нарықтық экономика жүйесін қалыптастырудағы мемлекеттің рөлі
Нарықтық экономикада мемлекет қоғамдық институт ретінде маңызды рөл атқарады: ол нарық субъектілері үшін экономикалық қатынастардың ережелерін белгілейді және олардың орындалуын қадағалайды. Сонымен қатар экономикалық жүйенің тұрақтылығы мен тиімділігі үшін жауапты.
Мемлекеттің негізгі функциялары
- Кәсіпкерлік қызметтің ұйымдық-құқықтық нысандарын заңнамада бекітеді.
- Бәсекелестікті дамыту және монополиялық іс-әрекетті тежеу саясатын жүргізеді.
- Табиғи монополияларды реттейді, қажет болғанда тарифтер мен бағаларды белгілейді.
- Салық салу жүйесін құқықтық тұрғыдан қамтамасыз етеді.
Экономиканы мемлекеттік реттеудің экономикалық тетіктері
Мемлекет кәсіпкерлік белсенділікті ынталандыру, экономиканы тұрақтандыру және өсуді жеделдету үшін фискалдық, ғылыми-техникалық, инвестициялық, бағалық, амортизациялық және несие-ақша саясаты сияқты бағыттарды іске асырады. Ол үшін экономикалық және әкімшілік әдістердің үйлесімі қолданылады.
Фискалдық саясат
Фискалдық саясат — салық салу және мемлекеттік шығыстар арқылы экономиканы тұрақтандыру және жандандыру. Өндіріс құлдырағанда мемлекет жиынтық сұранысты арттыру үшін қоғамдық жұмыстарды (жол, көпір және т.б.) ұйымдастырып, мемлекеттік бағдарламаларға шығынды көбейте алады.
Экономиканы көтеру мақсатында салықты қысқарту тұрғындардың тұтынуын ұлғайтып, кәсіпорындарда инвестицияға арналған қосымша қаражаттың қалыптасуына ықпал етеді. Автоматты тұрақтандырғыштардың бірі ретінде прогрессивті салық жүйесі жиі аталады: табыс артқан сайын салық та өседі.
Қаржылық-несиелік (ақша-несие) саясат
Бұл саясат пайыздық мөлшерлемені, ақша массасын және несие көлемін мақсатты басқаруға негізделеді. Қазақстанда оны іске асыруда Ұлттық банк негізгі рөл атқарады: пайыздық мөлшерлемені және міндетті резерв нормативін өзгерту арқылы коммерциялық банктердің несие беру мүмкіндігін кеңейтеді немесе шектейді.
Ғылыми-техникалық саясат
Ғылыми-техникалық серпіліс экономикалық өсудің маңызды факторларының бірі. Біртұтас ғылыми-техникалық саясат ғылым мен техниканың кешенді дамуын қамтамасыз етіп, нәтижелерін халық шаруашылығына енгізуге жағдай жасайды. Бұл үшін мемлекет басым бағыттарды таңдап, білім беру мен академиялық ғылымға қаржы бөледі, инвестициялық және амортизациялық саясатты жетілдіреді, ғылыми кадрларды ынталандыру тетіктерін қалыптастырады.
Амортизациялық саясат
Амортизациялық саясат — негізгі қорларды жаңарту қарқынын реттеудің құралы. Амортизация мөлшерін, есептеу және пайдалану тәртібін белгілеу арқылы мемлекет ұдайы өндірістің ерекшелігіне, әсіресе негізгі капиталдың жаңару жылдамдығына ықпал етеді.
Бастапқы мәтін бұл бөлімді қағидалар тізімімен жалғастырады, алайда үзінді толық берілмегендіктен, негізгі ой редакцияланған түрде жинақталып ұсынылды.
Негізгі түйін
Ұлттық экономика өріс–сектор–сала логикасы арқылы түсіндіріледі; құрылым уақыт өте сұраныс, ресурстар сапасы және технология әсерінен өзгеріп отырады.
Құрылымдық саясат
Нарық тетігі маңызды болғанымен, ұзақ мерзімді әртараптандыру үшін инновация, инвестиция және институттар арқылы мемлекеттік үйлестіру қажет.
Нарық және мемлекет
Мемлекет нарық ережелерін белгілеп, бәсекені қорғайды және макроэкономикалық тұрақтандыру тетіктерін (фискалдық және ақша-несие саясаттары) қолданады.