Қазақтарды біріктіретін бір мемлекеттік орталықсыз қуатты Ресей
Бірлік туралы түсінік және ру араздығының зардабы
Кенесары қазақтарды біріктіретін бір мемлекеттік орталықсыз қуатты Ресей патшалығына да, Орта Азия хандықтарына да қарсы тұру мүмкін еместігін ерте түсінді. Ол руаралық араздық пен барымтаның ел бірлігіне елеулі нұқсан келтіретінін бірнеше мәрте ескертіп отырды.
Дерек
Хорунжий Жаңбыршин Балқожаға жазған хатында Кенесарының ойы ашық айтылады:
Ойда — Қоқан, қырда — орыс,
Әкім болды қаласы.
Кімнен таяқ жегендей
Біздің қазақ баласы?!
Быт-шыт болып жүргені —
Ауызының аласы.
Халық үнінің айғағы
Нысанбай ақын да өз жырларында рулық араздықтың, барымтаның және алауыздықтың зиянын қадап айтқан:
Бірлік болса біздерде,
Кім мазалар бұл қазақтың баласын?!
Рулық тартыс қазақ қоғамын бөлшектеп жіберді. Араздықтың басты себептерінің бірі — жайылым үшін талас. Бұл құбылыстың жақсылыққа апармайтынын халық мақал-мәтелдері де дәл бейнелейді:
-
«Алтау ала болса, ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса, төбедегі келеді»
-
«Әркім би болса, алып тауда да орын қалмас»
Кенесары құрған мемлекеттің сипаты және реформалардың мәні
Кенесары құрған мемлекет феодалдық сипатта болды. Өйткені қазақ қоғамындағы өндірістік қатынастардың феодалдық негізі Кенесарының қайта құрушылық қызметі барысында түбегейлі өзгерген жоқ. Соған қарамастан, ол феодалдық экономика шеңберінде ілгерішіл маңызы бар бірқатар реформалар жүргізді.
Бұл өзгерістер қазақ күштерінің бірігуіне және Кенесары билігіндегі мемлекеттің нығаюына ықпал етті. Хан билігінің әлеуметтік тірегі ретінде билердің орта тобы, төре тұқымына жатпайтын феодалдар және батырлар көрінді.
Басқару жүйесі: Хан кеңесі және атқарушы тармақтар
Кенесарының қайта құрушылық қызметі билікті ұйымдастырудың негізгі салаларын қамтыды. Мемлекет басында ханның өзі тұрды. Оның жанында ең жақын серіктерінен — батырлардан, билерден және ханның кейбір туыстарынан құралған Кеңес жұмыс істеді.
Хан кеңесінің рөлі
Хан кеңесі кеңесуші орган қызметін атқарды: шешуші дауыс тек ханға тиесілі болды. Бұл жағынан алғанда, Әбілқайыр тұсындағы хан еркін тежеген Ақсақалдар кеңесінен айырмашылығы байқалды.
Кенесары кеңес құрамына бытыраңқылықты қолдайтын ақсүйек феодалдарды енгізбеді. Кеңесте елдің ішкі және сыртқы жағдайына қатысты ең маңызды мәселелер қаралды, ал кеңес мүшелері ханның пікірімен санасып отырды.
Салалық басқару
Мемлекет сот, елшілік, қаржы, әскери іс және азық-түлік жинау бағыттарын жеке жауапты адамдар арқылы басқарды. Олар қырғыздармен, Қытаймен және патша әкімшілігімен жүргізілген келіссөздерге де қатысып отырды.
Қаржы және салық
Қаржы ісі алым-салық жинауды және керуендерден баж алуды қамтыды. Бұл жүйе мемлекеттік қажеттіліктерді өтеу мен әскери-саяси шараларды қамтамасыз етуге бағытталды.
Сот билігі және билерді іріктеу
Жоғарғы сот билігін Кенесары өз қолына шоғырландырды. Руаралық сот істерін шешу үшін билер сайланды. Мақсат — дауларды жүйелі түрде қарастырып, қоғам ішіндегі тұрақтылықты күшейту болды.
Мүліктік саясат, тәртіп және төленгіттердің рөлі
Ірі ақсүйектердің мал-мүлкін мемлекет қарамағына алу ісін Кенесарының әпкесі Бопай басқарды. Мемлекет қарамағындағы көтерілісшілерге көмектесуден бас тартқан ірі феодалдардың мал-мүлкі тәркіленіп отырды.
Тәркілеу тәртібі
Күшпен тартып алудан бұрын мүлік иелеріне алдын ала ескерту жасалды. Бұл шаралар биліктің тәртіп орнатуға ұмтылғанын және әкімшілік рәсімдерге сүйенуге тырысқанын көрсетеді.
Маңызды тапсырмаларды орындауда төленгіттер пайдаланылды, олардың құқықтары күшейтілді. Осылайша, басқару белгілі бір жүйеге түсіп, мемлекеттік аппарат жеке салаларға бөлінді және әр орындаушыға нақты міндет жүктелді.
Сот-құқықтық реформа: барымта мен араздықты тоқтату талпынысы
Сот-құқықтық реформаның негізгі мақсаты — сот істерін қарауды жақсарту, барымтаны, өзара талас-тартысты және ру араздығын тоқтату еді. Бұл бағытта Кенесары өзіне дейінгі тәжірибені жалғастырып, оны жаңа саяси міндеттерге бейімдей білді.
Тарихи сабақтастық
Кенесарыға дейін әдеттегі құқықты жүйелеуге ұмтылған тұлғалардың бірі — «Жеті жарғының» авторы ретінде танылған Тәуке хан.
Ықпал еткен тұлға
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы ірі тұлға Арынғазы сұлтанның (1815–1821) заң шығарушылық қызметі Кенесарыға елеулі ықпал жасады: дау-жанжалдар тағайындалған молда-қазы арқылы шешілетін болды.
Негізгі ұстаным
Руаралық дауларда Кенесары араздықты тоқтатуға және өз жақтастары арасында бірлікті сақтауға басымдық берді.
Ол өзіне қарасты рулар арасында барымта мен жайылымға байланысты жанжалдардың алдын алуға барынша тырысты. Мұрағат деректеріне сүйенсек, Кенесары тобында құлдар болмағаны да атап өтерлік жайт.
Барымтаға көзқарасы
Кенесарының барымтаға көзқарасы Орынбор Шекара комиссиясының төрағасына жазған хатынан да байқалады: ол шүрен, тілеуқабақ, назар руларының малын барымталады деп айыптаған сұлтандардың хаты жалған екенін дәлелдеуге тырысқан.
Қорытынды
Жоғарыдағы мәліметтерді жинақтай айтқанда, Кенесарының қызметі рулық араздықты бәсеңдетуге, ел ішіндегі тәртіпті күшейтуге және қазақтың әдеттегі құқық нормаларын елеулі жаңғырту арқылы оларды жалпы мемлекеттік құқық деңгейіне көтеруге бағытталды.