ЭВОЛЮЦИЯЛЫҚ ІЛІМ
Эволюциялық ілім: Дарвинге дейінгі кезеңдегі тірі табиғат туралы түсініктер
Жер бетінде тіршіліктің пайда болуы, адамның шығу тегі, тірі ағзалардың сан алуандығы және олардың мекен ету ортасына таңғаларлықтай бейімделуі адамзатты ғасырлар бойы ойландырды. Эволюциялық көзқарастар Дарвинге дейін де әр дәуірде әртүрлі түрде көрініс тауып, біртіндеп ғылыми ұстанымдарға ұласты.
Назар аударатын өзек: ерте ойшылдар табиғаттағы құбылыстардың қозғалыс пен өзгеріске бағынатынын, ал қарапайым формалардан күрделі құрылымдардың қалыптасатынын болжады.
Ежелгі, орта ғасыр және Қайта өркендеу дәуіріндегі идеялар
Тірі табиғаттың дамуы туралы алғашқы пайымдаулар Үндістан, Қытай, Месопотамия, Египет және Грецияның ертедегі материалист ойшылдарының еңбектерінде ұшырасады. Олардың түсінігі бойынша табиғаттағы барлық нәрсе үнемі қозғалыста болып, бір күйден екінші күйге ауысады; қарапайым құрылымдардан күрделірек формалар пайда болады.
Біздің заманымыздан шамамен екі мың жыл бұрын Қытайда мүйізді ірі қара, жылқы, балықтың әртүрлі тұқымдарын шығару және сәндік өсімдіктерді өсіру бағытында арнайы сұрыптау жұмыстары жүргізілгені белгілі. Бұл тәжірибе адам қолымен іріктеудің мүмкін екенін ерте кезеңде-ақ көрсетеді.
Гераклит
Барлық тірі ағзалар, соның ішінде адам да, бастапқы материядан табиғи жолмен дамып, жетіледі деген ой айтты.
Аристотель
Жануарлар мен өсімдіктер арасында өтпелі формалар болуы мүмкін деген болжамдардың алғашқы авторларының бірі болды.
Дегенмен осы материалистік бағытпен қатар метафизикалық көзқарастар да қалыптасып, табиғатта қарапайымнан күрделіге қарай даму бар екенін жоққа шығаруға тырысты. VI–XIV ғасырлар аралығында Еуропада жаратылыстану ғылымдары ұзақ уақыт тоқырауға ұшырады.
Кейін Қайта өркендеу кезеңінде антикалық табиғат зерттеушілерінің (Аристотель, Платон, Теофраст) еңбектері қайта оқылып, ғылыми қызығушылық жанданды. Сауданың дамуы, теңізде жүзудің кеңеюі және жаңа жерлердің ашылуы XV ғасырдан бастап астрономия, геология, ботаника және зоологияның өркендеуіне жол ашты.
XVI–XVII ғасырлар: тәжірибе мен бақылауға негізделген биология
Ағылшын философы Фрэнсис Бэкон (1561–1626) индукция әдісін ұсынып, ғылыми зерттеулердің негізгі тірегі тәжірибе болуы тиіс екенін айтты. Бұл ұстаным жаратылыстанушылар арасында кең қолдау тауып, көптеген жаңалықтардың ашылуына ықпал етті.
Тірек жаңалықтар
Ғылымның тәжірибеге сүйенуі адамның анатомиясы мен микродүниені зерттеуді жаңа деңгейге көтерді.
-
1543 — А. Везалий
Адам денесінің құрылысын жүйелі зерттеп, сипаттама берді.
-
1628 — У. Гарвей
Қан айналымы туралы ілімін жариялады.
-
1665 — Р. Гук
Өсімдік жасушасының құрылысын сипаттады.
-
1683 — А. Левенгук
Ұсақ ағзалар дүниесін, эритроциттер мен сперматозоидтарды зерттеді.
XVI–XVII ғасырлар биологияда көбіне сипаттау кезеңі ретінде бағаланады: тірі ағзалардың түрлері туралы деректер, жинақтамалар және бақылау материалдары тез көбейді. Осы кезеңде ағылшын ботанигі Джон Рей (1628–1705) тірі табиғаттың өлшем бірлігі ретінде «түр» ұғымына алғаш анықтама берді.
XVII ғасырдың соңы – XIX ғасырдың алғашқы жартысы: жүйелеу және эволюциялық көзқарастардың нығаюы
Тірі табиғатты жүйелеуде аса ірі еңбек сіңірген ғалымдардың бірі — швед зерттеушісі Карл Линней (1707–1778). Ол түрді құрылысы ұқсас, көбейгенде өзіне ұқсас ұрпақ беретін туыстас ағзалардың жиынтығы ретінде сипаттады.
Линнейдің жүйелеудегі негізгі жаңалығы
Ол түрлерді латын тілінде қосарлы атаумен атауды (биноминальдық номенклатура) енгізіп, жүйелеудің берік негізін қалады: түр → туыс → отряд → класс.
Линней өсімдіктерді гүліндегі аталықтары мен аналықтарының саны, пішіні, көлемі және құрылысына қарай 24 класқа бөлді. Жануарларды тыныс алу және қанайналым мүшелерінің құрылысына сүйеніп 6 класқа топтастырды: сүтқоректілер, құстар, бауырымен жорғалаушылар, балықтар, бунақденелілер және құрттар. Соңғы «құрттар» класына ол қарапайымдыларды, тікентерілілерді, тіпті дөңгелекауыздыларды да енгізді.
Линней жүйесі кейін жасанды жүйе деп аталды, өйткені ол түрлер арасындағы туыстықты емес, көбіне сыртқы ұқсастықты негізге алды. Соған қарамастан ол адамның жануарлар әлеміндегі орнын дәл анықтап, адамды адам тәрізді маймылдармен бірге бір отрядқа орналастырды. Өмірінің соңында Линней түрлердің мүлде тұрақты еместігін де мойындай бастады.
Ж. Бюффон
1749 жылы шыққан көптомдық «Табиғи тарих» еңбегінде бейорганикалық заттардан тірі ағзалардың пайда болуын және түрдің өзгергіштігін қолдады.
Д. Дидро, Эразм Дарвин, И. Кант
Органикалық дүниенің тарихи дамуы туралы маңызды ойлар олардың еңбектерінде де көрініс тапты.
Ресейдегі эволюциялық идеялардың дамуы
Ресейде табиғат туралы эволюциялық идеялар XVIII ғасырдың екінші жартысында қалыптаса бастады. Ғалымдар тірі және өлі табиғаттың өзара байланысын, даму бағытын және ортаның ағзаға әсерін әр қырынан талдады.
-
М. В. Ломоносов
Жер қыртысының тарихын талдай отырып, өлі табиғаттағы өзгерістердің тірі табиғаттағы өзгерістермен тығыз байланысты екенін көрсетті.
-
К. Ф. Вольф
Ұрықтың дамуы туралы ғылыми тұрғыдан дұрыс пікір айтқан алғашқы зерттеушілердің бірі болды.
-
А. Н. Радищев
Табиғатты біртұтас жүйе ретінде қарастырып, дамудың қарапайымнан күрделі ағзаларға қарай жүретінін айтты.
-
К. Ф. Рулье
Түрдің тұрақтылығы туралы метафизикалық көзқарасты сынап, ағзалар орта әсерінен өзгеретінін және ағзалардың өз кезегінде ортаны да өзгертетінін атап өтті.
-
А. И. Герцен
Құрылысы мен физиологиялық ерекшеліктері жақын ағзалар арасында міндетті түрде туыстық байланыс бар, яғни шығу тегі ортақ деген ойды дамытты.
Ж. Б. Ламарктың эволюциялық ілімі
Алғашқы тұтас эволюциялық теория XIX ғасырдың басында қалыптасты. Француз ғалымы Жан Батист Ламарк 1809 жылы жарық көрген «Зоология философиясы» еңбегінде түрлердің тұрақтылығы туралы көзқарасқа қарсы шықты. Ол түрлердің өзгеретінін, бірақ бұл процесс өте баяу жүретіндіктен күнделікті бақылауда бірден байқала бермейтінін түсіндірді.
Ламарк жүйесінің құрылымы
Жануарлар қатары біржасушалы қарапайымдылардан (кірпікшелі кебісше тәрізді формалардан) басталып, сүтқоректілермен аяқталатын ретпен берілді. Ол жануарларды 6 сатыға, 14 класқа жіктеді.
Градация идеясы
Ламарктың көзқарасында ағзалардың қарапайым құрылыстан күрделі құрылысқа қарай біртіндеп жоғарылауы (градация) тарихи дамудың нәтижесі ретінде түсіндірілді.
Қорытынды ой: Дарвинге дейінгі кезеңде эволюциялық идеялар философиялық пайымнан бастап, жүйелеу, салыстырмалы зерттеу және тәжірибелік әдістер арқылы ғылыми арнаға түсті. Ламарк еңбегі осы ізденістерді теориялық жүйеге айналдырған алғашқы ірі қадамдардың бірі болды.