Массаждың негізгі тәсілі
Бұл материал «Массаж: түрлері және әдістері» пәні бойынша оқу процесіне арналған: негізгі ұғымдар, қысқаша дәріс конспектілері және өзіндік жұмысқа бағыт-бағдар.
Мазмұны
- Тарау 1. Пән бойынша глоссарий
- Тарау 2. Лекциялардың қысқаша конспектісі
- Тарау 3. СОӨЖ бойынша әдістемелік нұсқаулар
- Тарау 4. СӨЖ бойынша әдістемелік нұсқаулар
- Тарау 5. Бақылау-тексеру құралдары
Тарау 1. Пән бойынша глоссарий
Төменде массаждың базалық тәсілдері мен медицина-биологиялық ұғымдары қысқа әрі түсінікті түрде берілді.
Негізгі массаж тәсілдері
- Сипау
- Массаждың басында, соңында және тәсілдер арасында қолданылады. Тірек-қимыл аппараты зақымданғанда (сіңір созылуы, тарамыс тартылуы, буын шығуы) көбіне тек сипау ұсынылады. Бір немесе екі қолмен орындалады; алақанмен немесе саусақ ұшымен жеңіл ырғақта, лимфа түйіндеріне қарай бағытталады. Үзіліссіз/үзіліспен және үстіртін/терең түрлері бар.
- Ысқылау
- Бір немесе екі қолмен, бас бармақтың төмпешігімен, алақанның тірек бөлігімен орындалады. Тері мен астындағы тіндерді жылжытып, жергілікті қан айналымын күшейтеді. Моншада немесе жылы ваннадан кейін әсері артуы мүмкін.
- Жұмсарту (мыжу)
- Ең күшті тәсілдердің бірі. Көбіне екі қолмен орындалады: бұлшық етті қапсыра ұстап, жоғары-төмен және көлденең бағытта қозғап жұмсартады. Аймақты барынша босаңсыту үшін денеге дұрыс тірек қою қажет.
- Дірілдету (вибрация)
- Саусақ ұшымен, алақанмен немесе жұдырықпен жиі қимыл арқылы дірілдету. Үзіліспен түрінде қол әр қимылдан соң көтеріліп отырады; үздіксіз түрінде қол денеден алынбай, бір орында тербеліс жасайды.
- Қосымша тәсілдер
- Соққылау, қағу, шапқылау, сыдыру сияқты әдістер негізгі тәсілдерді толықтырады және жағдайға қарай қолданылады.
Медицина-биологиялық ұғымдар
- Плеврит
- Кеуде қуысының ішкі бетін және өкпенің сыртын астарлайтын сірі қабықтың қабынуы.
- Пневмония
- Өкпенің қабынуы; микроб немесе вирус әсерінен дамиды, жедел не созылмалы түрде өтуі мүмкін.
- Омыртқа остеохондрозы
- Омыртқааралық дискілер аймағында жүйкенің жаншылуымен байланысты өзгерістер.
- Невралгия, плексит
- Шеткері жүйке жүйесі ауруларының жалпы атаулары (жүйке бойымен ауырсыну, өршу).
- Сегментарлы-рефлекторлы массаж
- Денедегі сезімтал (рефлекторлы) аймақтарға бағытталған уқалау.
- Захарьин–Гед аймақтары
- Ішкі ағзалардың рефлекторлы проекциясымен байланысты, тері сезімталдығы өзгеретін аймақтар.
- Сүйек қабыршағына массаж
- Тері арқылы сүйек қабығына жанама әсер ететін уқалау әдістері.
- Дәнекер тін массажы
- Тарамыс, шандыр, тыртық сияқты дәнекер тін құрылымдарына бағытталған массаж.
- Биологиялық белсенді нүктелер
- Терідегі жоғары сезімтал аймақтар; нүктелі массажда қолданылады.
- Миозит, миалгия, невромиозит
- Бұлшық еттің ауырсынуы мен қабынуымен байланысты жағдайлар.
- Тендовагинит
- Сіңір және оның қынабы аймағындағы қабынулық үдерістер.
- Биомеханика
- Бұлшық ет жиырылуына негізделген дененің кеңістіктегі қозғалысын зерттейтін ғылым.
- Спорттық тейп
- Сіңір созылуы мен жарақаттарда аймақты лейкопластырь/тейп арқылы бекіту тәсілі.
Тарау 2. Лекциялардың қысқаша конспектісі
Тақырып 1. Кіріспе: массаждың жүйесі, әдістері және түрлері
Мақсаты: массаждың даму тарихымен қысқаша танысу; массаж жүйесі мен әдіс-түрлеріне анықтама беру.
Дәріс тезистері
- Массаж жасаудағы гигиеналық талаптар.
- Курстың мазмұны және құрылымы.
- Массаждың даму тарихына қысқаша шолу.
- Жалпы және жеке массаж түсінігі.
- Массаждың гигиеналық негіздері.
Пәннің мақсаты мен міндеттері
Пән бағдарламасы 080501 «Дене тәрбиесі мәдениеті және спорт» бағыты бойынша жоғары оқу орындары студенттеріне арналған. Негізгі мақсат — дене жаттығулары барысында және емдік-профилактикалық (сауықтыру) мақсатта массажды практикада қолдану дағдысын қалыптастыру, спортпен айналысатын адамдардың жұмысқа қабілеттілігін арттыруға қажетті білім беру және массажды спорттық әрі педагогикалық практикамен ұштастыру.
- Кең таралған ауруларды сипаттау және массаждың ағзаға әсерін түсіну.
- Массаждың қоғамдағы орны мен маңызын анықтау.
- Негізгі тәсілдер мен техниканы игеру және практикада қолдану.
Алғышарт пәндер
Анатомия, физиология, биомеханика, биология.
Болашақ маман білуі тиіс
- Жаттығушының дене бітімі мен тірек-қимыл аппараты ерекшеліктерін сырттай бағалау.
- Тамыр соғу жиілігі мен қан қысымын өлшеу және өзгерістерін талдау.
- Сынамалар жүргізіп, қызметтік мүмкіндіктерді зерттеу.
- Дәрігерлік-педагогикалық бақылау жүргізу.
- Жедел медициналық көмек көрсету дағдылары.
Өзін-өзі бақылау сұрақтары
- Массаждың жүйесі, әдістері және түрлері.
- Массаж жасаудағы гигиеналық талаптар.
- Курстың мазмұны.
- Массаждың даму тарихы (қысқаша).
- Жалпы және жеке массаж.
- Массаждың гигиеналық негіздері.
Әдебиеттер
- Икиманова Г. Массаж. Алматы, 2002.
- Икиманова Г. Саулық пен сымбат. Алматы, 1991.
- Икиманова Г. Массаж туралы ұғым (оқу құралы).
Ескерту: жұмыс бағдарламасы В.Ш. Мансуров және Г.К. Икиманов еңбектері негізінде құрастырылған (Алматы, 2002).
Тақырып 2. Массаждың денеге әсері
Мақсаты: массаждың теріге әсер ету механизмдерін меңгеру; қан және лимфа айналымына әсерін түсіндіру.
Дәріс тезистері
- Теріге әсер ету механизмдері.
- Қан және лимфа айналымына әсері.
- Бұлшық ет пен буындарға әсері.
- Жүйке жүйесіне әсер ету механизмдері.
Маңызды ой
Классикалық тәсілдерді түсінбей тұрып өзін-өзі массаждауды бастау — пайданың орнына зиян келтіруі мүмкін.
Кеңес
Нұсқаулықтарды есте сақтауға көмектесу үшін «болатын/болмайтын жағдайлар» тізімін алдын ала нақтылап алған дұрыс.
Тәжірибелік бағыт
Таңертеңгі жеңіл массаж ағзаны күнделікті жұмысқа дайындап, сергектік береді; ол көбіне таңғы жаттығудың алдында жасалады.
Өзін-өзі массаж: мәні, ерекшелігі, ұзақтығы
Өзін-өзі массаж — денені баптау. Оны төсекте оянғаннан кейін, жұмыс арасында үстел басында, моншада, далада немесе үйде орындауға болады. Артықшылығы — адам ауырсынатын тұсын нақты сезеді және қолайлы қарқын мен тәсілді өзі реттей алады.
Қатты шаршағанда толық денеге массаж жасаудың қажеті жоқ: бас, мойын және иық үстін жеңіл массаждау жеткілікті.
Ұзақтығы
- Бір аймаққа: 3–5 минут
- Толық денеге: 15–25 минут
- Сеанстар арасында үзіліс қажет; кейін аздап тынығу пайдалы.
Гигиена және құралдар
- Дене мен қолды мұқият жуу; тырнақты қысқа алу.
- Алақан жұмсақ, құрғақ әрі жарылмаған болуы керек.
- Сырғуды жақсарту үшін тальк/опа қолдануға болады, бірақ олар теріні құрғатуы мүмкін.
- Суықта массажды жеңіл спорт киімінің сыртынан орындауға болады.
Майлар туралы
Қыздыратын майлар (мысалы, Эфкамон тәрізді) кейбір дайындық жағдайларында қолданылады. Егде жастағыларға сұйық өсімдік майлары қолайлы. Вазелин сияқты қою заттар тері түтіктерін бітеп қалуы мүмкін. Мүмкін болса, майды мүлде қолданбай қысқа уақыт массаж жасауға да болады.
Орындау қағидалары
-
1) Жұмсақ және із қалдырмай
Қимыл теріні көгертіп не қып-қызыл қылып күйдіріп жібермеуі керек; дұрыс массаж аймақты жылытып, жайлылық береді.
-
2) Алдымен жоғары, кейін зақым орны
Белгілі бір жерге әсер ету керек болса, алдымен одан жоғары орналасқан аймақтан бастап, содан кейін ғана зақымданған бөлікке көшеді.
-
3) Мақсатқа қарай күш пен ұзақтық
Тәсілдің түрі, күштілігі және ұзақтығы адамның мақсатына және жағдайына байланысты таңдалады.
Массажға дайындық: дұрыс қалып
Аяқ-қол
Ең қолайлысы — «орташа физиологиялық тыныштық»: аяқ-қол тым бүгіліп немесе тым жазылып қалмай, орташа қалыпта болуы керек. Балтыр мен сан бұлшық етін босаңсыту үшін тақым астына жастық қойып, аяқты аласа орындыққа тіреген жөн.
Қол, іш аймағы
Қолға массаж жасағанда қолды сәл бүгіп үстел үстіне қойған ыңғайлы. Ішке массаж жасау үшін тізені бүгіп шалқадан жатуға немесе ыңғайлап отыруға болады.
Шектеулер
- Қабынған, талаураған, қатты ауыратын жерге тікелей әсер етпеңіз.
- Алақан астынан түйін/қатаю сезілсе, сол аймақты айналып өтіңіз.
- Түк қалың аймақта массаж қиын; қажет болса мата киімнің сыртынан орындаған дұрыс.
- Тынысты ұстап қалмаңыз; басты салбыратып, денені шамадан тыс бүкпеңіз.
Аймақтық өзін-өзі массаж: қысқа нұсқаулық
Төмендегі рет — практикалық тұрғыдан жиі қолданылатын үлгі. Қозғалыстардың бәрі жағымды, жұмсақ және бақылаумен орындалуы тиіс.
Бас пен бет
- Отырып, басты сәл еңкейтіңіз; саусақ ұшымен маңдайдан желкеге дейін түзу не шеңберлей ысқылаңыз.
- Маңдай ортасынан самайға қарай сипау/ысқылау.
- Қас үсті, көз айналасын бағытпен өңдеу: жоғарғы жағы — самайға, төменгі жағы — мұрынға қарай.
- Ерін айналасын толқындатып сипау; кейін бет бұлшық етін ысқылау.
- Үшкіл нерв шығатын нүктелерге жеңіл дірілдету қолдануға болады.
- Соңында толық сипап аяқтау; бас айналса — қозғалысты тоқтату.
Бетке массажды аптасына 2–3 рет жасау жеткілікті.
Мойын және трапеция бұлшық еті
- Екі алақанды желкеге қойып, жоғарыдан төмен трапеция бойымен және омыртқа жотасының екі жағымен сипау.
- Ысқылауды саусақ ұшымен жылдам қимылмен орындау.
- Жұмсарту — алақанмен қамтып ұстап, екі қолмен алма-кезек жасау.
- Шүйде тұсын шеңберлей ысқылау; қажет болса нерв нүктелеріне жеңіл вибрация.
- Алқым аймағы өте нәзік: тек жеңіл сипау. Күре тамыр мен венаға қысым түсірмеңіз.
Арқа, бел және бөксе
- Омыртқа жотасының екі жағымен сипау, кейін белден жауырынға дейін ысқылау.
- Арқаны босаңсыту үшін отырып, бір аяқты екіншісінің үстіне айқастыруға болады.
- Белді екі қолмен: саусақтарды «тырма» тәрізді ұстап, жоғары-төмен және оңға-солға ысқылау.
- Бөксе: бір аяққа салмақ түсіріп босаңсытып, қатпардан белге қарай сипау; кейін ысқылау және жұмсарту.
Сан және тізе
- Отырып: бір аяқты төмен түсіріп, екіншісін созу — санның алдыңғы бұлшық етін өңдеуге ыңғайлы.
- Сипау бағыты: тізеден жоғары, шапқа қарай; артқы бөлігі үшін — қырындап жатып тізені бүгу.
- Ысқылау мен жұмсарту — екі қолмен, бұлшық етті сүйекке дейін жеткізе отырып.
- Тізе: саусақ ұшымен немесе алақан қырымен шеңберлей ысқылау; соңында буынды бүгіп-жазу.
Балтыр, жіліншік және аяқ басы
- Балтырды босаңсытып: бір қолмен сипау, екінші қолмен бұлшық етті қыса ұстап жұмсарту.
- Өкше тарамысын екі саусақпен шымшып ысқылау.
- Жіліншік: аяқ ұшынан тізеге дейін сипау; жұдырық, саусақ қыры немесе алақан тірегімен ысқылау.
- Табан: қолдың сыртымен немесе жұмылған жұдырықпен «тырма» тәрізді ысқылау; соңында жеңіл вибрация.
- Аяқ саусақтары: әр саусақты жеке-жеке сипау және ысқылау.
Кеуде және іш
- Кеуде: төстен қолтық астына қарай сипау, кейін қапсыра ұстап жұмсарту; қабырғааралық бұлшық еттерді саусақ ұшымен ысқылау.
- Іш аймағына массажды тек ыңғайлы қалыпта, жұмсақ тәсілдермен орындау керек (мәтіннің бұл бөлігі бастапқы деректе толық аяқталмаған).
Өзін-өзі бақылау сұрақтары
- Массаждың теріге әсер ету механизмдері.
- Массаждың қан және лимфа айналымына әсері.
- Массаждың бұлшық етке және буындарға әсері.
- Массаждың жүйке жүйесіне әсер ету механизмдері.
Қорытынды ескертпе
Өзін-өзі массаж — қолжетімді дағды, бірақ ол дұрыс техника, тыныс бақылауы және қауіпсіздік талаптарын сақтауды қажет етеді. Ең бастысы — мақсатты анықтап, дененің жауап реакциясын бақылау және күмән туындаса маманға жүгіну.