Ньютонның бірінші заңы.
Ньютонның бірінші заңы (инерция заңы)
Ньютонның бірінші заңы барлық материалдық объектілерге ортақ қасиетті сипаттайды: дененің тыныштық күйін немесе бірқалыпты түзу сызықты қозғалысын сақтауы. Яғни, кез келген дене басқа денелер әсер еткенге дейін өзінің тыныштық күйін немесе бірқалыпты әрі түзу сызықты қозғалысын сақтайды.
Заңның негізгі тұжырымы
Денеге ешқандай күш әсер етпесе немесе әсер етуші күштердің қорытқысы нөлге тең болса, онда дене өзінің бастапқы тыныштық күйін немесе бірқалыпты түзу сызықты қозғалысын сақтайды.
Бұл құбылыс санау жүйесімен де байланысты қарастырылады: қозғалушы дене оған әсер ететін күштен бөлек, белгілі бір санау жүйесіне қатысты бірқалыпты және түзу сызықты қозғалыста болуы мүмкін.
Материалдық денелердің осындай қасиеті инерция деп аталады. Сондықтан Ньютонның бірінші заңы көбіне инерция заңы деп аталады.
Инерция туралы маңызды ескерту
Инерция құбылысы «бірден» емес: күш әсер еткеннен кейін белгілі бір уақыт өткен соң байқалады. Егер денелерде инерциялық қасиет болмаса, қозғалыс үдеумен сипатталмай, тек сол сәттегі жылдамдықтың мәнімен ғана шектелер еді.
Инерция макроскопиялық денелерге де, микроскопиялық бөлшектерге де тән. Демек, инерция — қозғалыс түріне тәуелсіз, объективті түрде қалыптасқан, барлық физикалық денелерге ортақ қасиет.
Ньютонның екінші заңына кіріспе: күш, салмақ және масса
Ньютонның екінші заңын қарастырмас бұрын, күш, салмақ және масса ұғымдарын нақтылап алайық.
Күш
Күш — денелердің өзара әсерлесуі нәтижесінде бір-біріне үдеу беретін шама. Денелердің өзара әсері тек үдеу тудырып қана қоймай, олардың көлемі мен пішінін де өзгерте алады.
Дененің бөлшектері бір-біріне қатысты орын ауыстырса, ол деформация деп аталады. Күш — векторлық шама, өлшем бірлігі — 1 Н (ньютон).
Салмақ
Дененің Жерге тартылуы кезінде оған қарсы әсер ететін тірекке немесе аспаға түсіретін күш салмақ деп аталады.
Масса
Масса — дененің инерттілігінің сандық өлшеуіші. Жаратылыстану ғылымдары мен, әсіресе, физикалық тәжірибелер материя бір түрден екінші түрге ауысқанда сақталу заңдары орындалатынын көрсетеді.
Мысал: C + O₂ → CO₂. Бұл жағдайда әсерлесуге дейінгі заттардың массаларының қосындысы әсерлесуден кейінгі өнімнің массасына тең болады.
Осылайша, массаның сақталу заңы — материяның сақталу заңының негізгі тұғырларының бірі. Масса шамасы көбіне затты құрайтын бөлшектердің сандық мөлшерімен байланыстырылып түсіндіріледі: материя түрленгенде оның массасы тұрақты қалып, негізінен пішіні мен күйі өзгеруі мүмкін.
Масса — материяның сан жағынан универсал мөлшері, әрі скаляр шама.