Жезқазған аумақтық - өндірістік кешенінің дамуы
Жезқазған аумақтық-өндірістік кешені және түсті металлургия
Жезқазған қаласы түсті металлургияның ірі орталығы болғандықтан, оның экономикалық көрсеткіштері осы саламен тікелей байланысты. Географиялық әдебиетте аумақтық-өндірістік кешен деп бір-біріне жақын орналасқан әрі өзара байланысқан өндірістер жүйесін атайды. Осы тұрғыдан алғанда, Жезқазғанның түсті металлургия кешені, оған кіретін кәсіпорындар және тау-кен өндірісі бірігіп Жезқазған аумақтық-өндірістік кешенін құрайды.
Негізгі сала
Түсті металлургия
Кешеннің бағыт-бағдарын айқындайтын жетекші өндіріс.
Тірек өндіріс
Тау-кен өндіру
Кен өндіру, байыту және металлургияның шикізат базасы.
Нарықтық өлшем
Экспортқа бағыт
Катод мыс пен мыс ширатпасы әлемдік стандартқа сай.
Аумақтағы өнеркәсіп өнімдерінің шамамен 96%-ы Қазақмыс корпорациясының үлесіне тиесілі. Корпорацияның негізгі өнімі — катод мыс және мыс ширатпалары.
- Өнеркәсіп өнімінің нақты көлем индексі (%)
- Өндірістік өнім көлемі (қалыптасқан бағада), млн тг
- Ауыл шаруашылығының жалпы өнімі (нақты бағамен), млн тг
Инвестициялар, жаңғырту және импорт алмастыру
1995 жылдың маусымында Жезқазған комбинатын басқаруға Оңтүстік Кореяның Samsung компаниясы келіп, Үкіметпен бес жылдық келісімшарт жасасты. Бұрынғы «Жезқазғантүстіметалл» ғылыми-өндірістік бірлестігінің негізінде Қазақмыс корпорациясы құрылды. Сол кезеңде өндірісті тұрақтандыру және техникалық қайта жарақтандыру үшін 200 млн АҚШ доллары көлемінде несие бөлінді.
Қаражаттың бағытталуы
- Тау-кен машиналарын сатып алу
- Байыту фабрикаларын жаңғырту
- Мыс зауытын техникалық қайта жабдықтау
Инвестиция динамикасы
Соңғы жылдарда инвестицияның жылдық көлемі 5 716 млн тг (2002)-ден 10 209 млн тг (2013)-ге дейін өсті.
Импорт алмастыру бағдарламасы бойынша жоспарланған 8 712 млн тг орнына 10 878 млн тг сомасына келісімшарттар жасалды.
Бағдарламаның нәтижесі
Бұрын шетелден сатып алынған жабдықтардың бір бөлігі отандық кәсіпорындарда өндіріле бастады. Нәтижесінде Қарағанды облысында тоқтап тұрған бірнеше кәсіпорын қайта жанданып, жаңа жұмыс орындары ашылды.
- Қарағанды қаласында кен үгітетін шарлар шығаратын зауыт
- Керамикалық бұйымдар өндірісі және жарылғыш заттар цехы
- Павлодарда кабель өндіретін зауыт
- Салықтық түсімдер
- Салықтық емес түсімдер
- Негізгі капиталды сатудан түскен түсімдер
- Трансферттер түсімі
Өндірістік құрылым: кеніштер, фабрикалар, комбинат
Аумақтық-өндірістік кешеннің тірегі саналатын ірі кәсіпорын — Қазақмыс құрамындағы Жезқазған кен-металлургия комбинаты. Ол кен өндіруден бастап байыту, мыс қорыту және құю-механикалық өндірістерге дейінгі толық циклді қамтиды. Құрамында жылу-электр орталығы, мыс ширатпасы зауыты сияқты ірі нысандар бар.
Өндіріс көлемі (орташа)
- Өнеркәсіп өнімдері 85 486 млн тг/жыл
- Шақпақ мыс 353 мың т/жыл
- Мыс ширатпасы 60 мың т/жыл
Қосалқы металдар
Қазақмыс кәсіпорындарында жылына 750 тоннаға дейін күміс және 6 580 кг-ға дейін алтын өндіріледі.
Кен өндіру және байыту инфрақұрылымы
Жезқазған өңірі кен өндіру және оны байыту бойынша елдегі ең ірі аумақтардың бірі. Бұл топта өндірілетін кеннің шамамен 60%-ы осы өңірдің үлесіне тиесілі. Кешен құрамында 7 кеніш және 3 кен байыту фабрикасы бар.
Кеніштер
- Солтүстік жер беті кеніші
- Жер асты кеніштері: Оңтүстік, Степной, Шығыс, Батыс, Анненск, Жомарт
Байыту фабрикалары
- Жезқазған №1 фабрикасы
- Жезқазған №2 фабрикасы
- Сәтбаев фабрикасы
- 1 — Өндірілген кен (мың тонна)
- 2 — Орташа құрамдылығы (%)
- 3 — Концентраттағы мыс (мың тонна)
Қазақмыс: қалыптасу тарихы және қазіргі ауқымы
Қазақмыс корпорациясының тарихы 1928 жылғы 19 қазанда Қарсақбай мыс қорыту зауытында Жезқазған кенінен Қазақстандағы алғашқы қара мыс алынған кезеңнен бастау алады. 1943 жылы Жезқазған мыс комбинаты құрылып, кейінірек ол Жезқазған кен-металлургия комбинатына (кейін «Жезқазғантүстімет» АҚ) айналды. 1995 жылы осы базада Қазақмыс корпорациясы құрылды.
Нарықтық кезеңдегі бетбұрыс
1993–1994 жылдары жоспарлы жүйенің ыдырауы мен шаруашылық байланыстардың үзілуі салдарынан қиындықтар туындап, 1995 жылы мыс өндіру көлемі шамамен екі есеге төмендеді. Дегенмен инвестиция тарту, менеджментті жаңарту және техникалық қайта жарақтандыру комбинатты дағдарыстан шығаруға мүмкіндік берді.
Кейін Қазақмыс дербес компания ретінде күшейіп, акцияларын Лондон қор биржасына орналастырып, халықаралық нарықпен ықпалдасты. Бүгінде компания Қазақстандағы барлық мыс өндіретін кәсіпорындарды біріктіретін, әлемдік деңгейде танылған ірі өндірушілер қатарына кіреді.
Өндірістік база
- Кен көздері, көмір ошақтары және байыту өндірістері
- Мыс және мырыш зауыттары
- Автокөлік, теміржол, әуе инфрақұрылымы және телекоммуникация
Ауқымы және кадрлық әлеует
Компанияда 60 мыңға жуық адам еңбек етеді; кей деректерде жалпы саны 67 мың қызметкерге дейін көрсетіледі.
Қазіргі құрылымында 15 кеніш, 10 байыту фабрикасы және 2 мыс қорытатын өндірістік кешен бар.
Өнім номенклатурасы және технологиялық жаңару
Әлемдік дағдарысқа дейінгі кезеңде корпорация жылына шамамен 400 мың тонна шақпақталған мыс, 50 мың тонна металды мырыш, 5 мың тонна құйма алтын, 700 тонна түйіршіктелген күміс өндіріп отырды.
Өнімнің өзіндік құнын төмендету мақсатында Жезқазған мыс зауытында гидрометаллургиялық технологияны енгізу қарастырылды: мыс балқытуды сақтай отырып, жаңа тәсілді өнеркәсіптік-тәжірибелік учаскеде қатар жүргізу ұйғарылды. Сонымен бірге қышқылды кенді өңдейтін фабрика салу жоспарланып, бұл кедей шикізатты өңдеумен қатар қалдық қоймаларындағы 800 млн тоннаға дейін өнеркәсіптік қалдықты кәдеге жаратуға мүмкіндік береді.
Негізгі өндірістік бөлімшелер
- Жезқазған кен-металлургия комбинаты (жылына шамамен 250 мың т шақпақ мыс)
- Балқаштүстімет ӨБ (жылына шамамен 180 мың т шақпақ мыс; металды мырыш өндірісі жоспарланған)
- Шығысқазмыс бөлімшесі (Жезкент байыту және мыс-химия комбинаттары)
Энергетика және дайын өнім
- Көмір кәсіпорындары (жылына шамамен 10 млн т көмір)
- Kazakhmys Power: 3 жылу электр орталығы (шамамен 5 млрд кВтсағ)
- Мыс ширатпасы (жылына шамамен 60 мың т), эмальды сым, кабель-өткізгіш өнімдер
- 1 — Электр энергиясының таза өндірілімі (ГВтсағ)
- 2 — Өндіріліп шығарылған таза қуаттылық (МВт)
- 3 — Электр энергиясының тарифі (теңге/кВтсағ)
Қосылған құн және жаңа өнімдер
4–5-сатыдағы жаңа өнімдер өндірісі игерілді: мыс ширатпасы, құйма алтын, түйіршіктелген күміс, зергерлік бұйымдар. Зергерлік бұйымдардың едәуір бөлігі сыртқы нарыққа шығарылады. Сондай-ақ Балқаш қаласында ТМД кеңістігінде алғаш рет автоклавты ерітінділеуге негізделген, экологиялық тұрғыдан тиімді технология қолданылатын металды мырыш өндіретін зауыт іске қосылды.
Қорытынды
Жезқазған аумақтық-өндірістік кешенін дамытуда өндіріс орындарының рөлі айрықша. Кешеннің дамуын айқындайтын негізгі өзек — түсті металлургия. Бұл жүйеде Қазақмыс корпорациясының құрамына енетін кәсіпорындар өндіріс, инвестиция, технологиялық жаңару және жаңа өнім шығару арқылы өңір экономикасының тұрақты дамуына салмақты үлес қосып отыр.